Van moeten naar ontmoeten
2012-07-28
‘Gentle teaching’. Het zal de meeste Opbouw-lezers niet veel zeggen. Toch is het een boeiende ontwikkeling in de zorgsector. In deel twee van een tweeluik blijkt dat de oproep tot ‘companionship’ van grondlegger John McGee niet alleen in de zorg, maar ook in kerk en samenleving van betekenis kan zijn. - Jaargang 56
- nummer 15
Tijdens een recent verblijf in Nederland gaf John McGee niet alleen lezingen, maar hij bezocht ook een aantal instellingen. Zo kwam hij in een woning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking. Stoere jongens met hun tattoo’s, kleding en rapmuziek. Maar dat was enkel de buitenkant, want ondertussen waren ze allemaal o zo kwetsbaar. Hoe kom je door die muur heen die hun kwetsbaarheid maskeert?
Boeiend is dat ook de begeleiders van deze jongens hierin meegetrokken werden. Juist van de begeleiders wordt gevraagd dat ze duidelijk zijn en grenzen stellen. ‘Laat niet over je heen lopen, laat zien wie de baas is!’ Maar daardoor durven ook zij hun kwetsbaarheid niet te laten zien.
In aanwezigheid van McGee bleek er wel ruimte voor kwetsbaarheid en verdriet, zowel bij deze jongeren als hun begeleiders. Want ook de begeleiders bleken te kampen met hun verdriet over de gebrokenheid van het leven.
‘Maar dat is toch niet professioneel?’ zo wordt vaak gezegd. ‘Dat is juist maximaal professioneel’, stelt McGee.
‘Het hoort bij companionship: het samen delen van vreugde en verdriet.
Die verbondenheid zijn we kwijtgeraakt omdat we onszelf zijn gaan afsluiten van de ander.’
Ontwikkelingen in onze westerse samenleving hebben ertoe geleid dat de ander vaak als een bedreiging wordt ervaren, waardoor we ons afsluiten voor elkaar. Het gevolg is vereenzaming.
Alleen door middel van opgeklopte emo-tv kunnen mensen af en toe nog ‘op veilige afstand’ bij hun emoties komen.
Diaken Vincent de Haas gebruikte in het tv-programma Geloofsgesprek een treffende metafoor. ‘Het gaat in deze samenleving niet meer om het spel, maar om de doelpunten. Als ik win, ben ik beter dan jij.’ In onze westerse samenleving heeft dit denken in winnen en verliezen zo doorgewerkt in het relationele, dat mensen die meer kwetsbaar zijn óf aan de kant worden gezet óf een etiket krijgen (oftewel een diagnose). Dit denken is tot in de diepste poriën van de gezondheidszorg binnengedrongen. Daarom is een tegengeluid als dat van McGee zo belangrijk…
Onder druk
Patronen die McGee signaleert op het gebied van de zorg spelen ook in het gewone gezinsleven een rol. In Opbouw is verschillende malen aandacht besteed aan publicaties van de Deense gezinstherapeut Jesper Juul, zoals over de omgang met pubers. Christelijke opvoedingsboeken, vooral Amerikaanse, leggen vaak accenten bij het belonen en straffen. Juul is wars van dit denken: het gaat bij de opvoeding altijd eerst om de relatie, om het er onvoorwaardelijk mogen zijn.
Gezinnen staan in onze tijd onder druk. Overbelaste ouders (werkdruk van tweeverdieners, met al het geregel van dien) en overbelaste kinderen (die ‘overal’ aan mee moeten doen) ontmoeten elkaar soms alleen nog maar bij de koelkast. En kinderen worden al snel als lastig ervaren. ‘Er mogen zijn’ kost tijd en die tijd wordt onvoldoende ‘genomen’.
Het is boeiend hoe McGee met andere woorden en vanuit de Amerikaanse cultuur tot dezelfde conclusies komt als Juul. Bij beiden proef je ook christelijke wortels in hun denken.
Kerkenraad
De woorden van McGee komen op ons misschien vanzelfsprekend over. Maar de werkelijkheid is weerbarstiger.
Neem bijvoorbeeld het functioneren van de kerkenraad. Hoe kan een ambtsdrager pastoraal zijn in zijn wijk als er binnen de kerkenraad te weinig aan onderling pastoraat wordt gedacht?
Maar het kan ook anders. Als we maar de ruimte durven te nemen om met elkaar ‘te delen’. Wat minder moeten en wat meer ontmoeten.
Traag
Een veelgehoorde klacht is dat iedereen het erg druk heeft. En inderdaad: agenda’s staan al weken van tevoren helemaal vol gepland. Er moet zó veel dat we vaak niet meer in staat zijn om elkaar te ontmoeten.
Prof. Jan Hoogland schreef enige tijd geleden in Opbouw (juni-juli 2004, artikelnr. 002881 en 002905) over ‘trage activiteiten’. Daarmee bedoelde hij menselijk handelen dat de tijd nodig heeft om tot zijn recht te komen. Wie in de zorg en bij de opvoeding alleen mikt op efficiëntie raakt de kern van het werk kwijt. En paradoxaal genoeg: door de vervreemding van de eigen wortels wordt het handelen daarmee juist ineffectief.
John McGee stelt: de beste momenten van ontmoeting gebeuren ongepland, gewoon aan de keukentafel. Dat is wat Wim ter Horst ‘de gouden momenten van de opvoeding’ noemt.
Goede contacten laten zich vaak niet organiseren, ze ontstaan meestal in toevallige ontmoetingen.
Ademhalen
Ook in de kerk wordt nogal eens geprobeerd om modellen uit het efficiënte bedrijfsleven toe te passen op het pastoraat en het werk van de kerkenraad. Daar zit het risico in dat mensen vervreemden van hun wortels. Met name het pastoraat is een trage activiteit. Niet dat een pastoraal bezoek uren moet duren, maar er moet ruimte zijn om met elkaar adem te halen, stil te zijn, te bidden.
John McGee heeft het over companionship: het samen breken van het brood. Dat is ook één van de krachten van de Alpha-cursus: het samen eten, waardoor je elkaar kunt ontmoeten. We zien het ook in de missionaire gemeenten zoals die zich vooral in en rond de grote steden ontwikkelen: het met elkaar vieren wordt gedragen door de onderlinge ontmoeting, niet alleen volgens de agenda, maar gewoon ook tussendoor.
Dat kan ook de kracht zijn van de kleine groep. Vooral in streekgemeenten, waar mensen elkaar ‘op straat’ nauwelijks meer tegenkomen, is dat kleinschalige contact essentieel.
Licht
Ik heb een somber tijdsbeeld geschetst. De samenleving verbrokkelt, mensen vereenzamen. Maar juist in zo’n donkere wereld kan een boodschap van hoop extra licht geven. In mijn werk (binnen de gezondheidszorg) heb ik de ontmoetingen met John McGee steeds weer als zeer inspirerend ervaren. En gaandeweg ben ik zijn boodschap ook steeds breder gaan zien.
Wat McGee zegt, is niet alleen van betekenis voor vastgelopen situaties in de zorg. Het gaat ons allemaal aan.
In de samenleving, maar ook in de kerk. In een samenleving waar ‘ik zoek het zelf wel uit’ het motto lijkt te zijn, laat McGee zien dat het gaat om het erkennen van elkaars verdriet en het samen delen van de hoop. Juist in zo’n omgeving kunnen christelijke kerken een lichtend licht zijn. Ken je de ander bij naam, heb je hem werkelijk ontmoet? Kijken door de ogen van Jezus, zou ik dat willen noemen.
Henk Algra is orthopedagoog in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Hij is lid van de CGK/NGK van Alkmaar.
| ‘Na een intensieve werkdag kon ik nog nét op tijd de vergadering van de kerkenraad halen’, vertelt ouderling Johan. ‘Er werd uit de Bijbel gelezen en gebeden en daarna begonnen we met het doornemen van de agenda. Want we hebben afgesproken dat we effectief moeten vergaderen en dus mag er geen tijd verspild worden. Er was niemand die heeft gevraagd hoe het met mij was. Terwijl meerdere mensen wisten dat ik een emotioneel belastende dag achter de rug had. Wat voelde ik me op die vergadering alleen…’ |