Melanchton: leermeester en prediker
2012-07-28
Bijna elk held of beroemdheid heeft zijn ‘sidekick’ – zijn loyale medewerker, die genoegen neemt met de tweede viool. Inspector Morse had zijn Sergeant Lewis. En Luther?- Jaargang 56
- nummer 15
Luther had Melanchthon.
Philippus Melanchthon (hij heette eigenlijk gewoon Schwarzerdt, zijn naam is een graecisme) werd geboren in 1497 en leek voorbestemd voor een leven als geleerde. In zekere zin is het ook zo gelopen. Na jaren van intensieve studie werd hij als humanistische geleerde van naam in 1518 benoemd op de leerstoel Grieks aan de universiteit Wittenberg. Als bekwaam didacticus en geliefd docent bouwde hij een indrukwekkende loopbaan op.
Toch herinneren we ons hem vooral als kerkhervormer. Al voor zijn overstap naar Wittenberg was hij in de ban van Luthers boodschap geraakt.
Na 1518 groeide er een diepe persoonlijke en geestelijke band tussen beide geleerden, zich uitend in een gemeenschappelijke inzet voor de hervorming van de kerk.
De kracht van Melanchthon lag vooral in de evenwichtige formulering van de nieuwe visie op het christelijk geloof, vooral in tijden van externe druk en interne spanning in het protestantse kamp. Van zijn hand verscheen in 1521 het eerste samenhangende overzicht van de evangelische leer, de Loci communes.
Over deze Melanchthon verscheen vorig jaar een mooi geïllustreerde bundel onder redactie van de Kamper kerkhistoricus Frank van der Pol.
Het kloeke werk bestaat uit vier onderdelen.
In het eerste deel wordt de persoon van Melanchthon voor het voetlicht gebracht – milder dan die van Luther en meer gericht op consensus.
Vervolgens wordt een aantal thema’s in relatie tot de theologie besproken, variërend van de vrije wil tot het gebed. Het derde deel bespreekt de invloed van de hervormer in de Nederlandse setting en het laatste deel is een vertaling met inleiding van een invloedrijk geschrift van Melanchthon, zijn Visitatie-instructies voor predikanten uit 1528.
Preken
Wellicht het meest interessant voor de lezers van Opbouwis het artikel van drs. Kees de Groot, docent aan de NGP, over de preekvisie en preekpraktijk van de jonge Melanchthon (tot 1535). In deze bijdrage geeft hij en passant een blik in de keuken van zijn promotieonderzoek naar de vroege Lutherse homiletiek (preektheorie).
De Groot laat zien hoe Melanchthon zijn visie op preken ontwikkelde in het spanningsveld van, in mijn woorden, geloof en wetenschap. Aan de ene kant was de Lutherse kerkhervormer doorkneed in wetenschappelijke fi losofi e en retorica. In lijn daarmee vond hij, vooral in zijn vroegste werken, dat een preek zou moeten voldoen aan dezelfde regels als redevoeringen uit de klassieke oudheid.
Aan de andere kant kreeg Melanchthon gaandeweg meer oog voor het eigen karakter van de preek als verkondiging van het Woord van God.
Melanchthon introduceerde zelfs een nieuw retorisch model voor het vormgeven van preken: het ‘genus didacticum’. De naam van dit model laat zien dat het hoofdaccent valt op de preek als leerrede. Toch heeft de Wittenbergse professor ook oog voor de toepassing van het onderwijs in vermaning en aansporing.
Actueel
Wat is volgens De Groot, die aan de NGP verantwoordelijk is voor de homiletische vorming van toekomstige NGK-predikanten, de actuele waarde van de ideeën van Melanchthon over preken? Ik citeer zijn conclusie: ‘Vandaag wordt in de homiletiek gebruikgemaakt van tal van wetenschappen, zoals bijvoorbeeld psychologie, communicatieleer en taalwetenschappen.
Melanchthon stimuleert ons een open houding aan te nemen en de uitkomsten van onderzoek van niet-theologische faculteiten vruchtbaar te maken voor de verkondiging.
Tegelijk stimuleert hij ons kritisch te blijven en alleen datgene te benutten wat het eigene van de prediking ten goede komt.’ Deze genuanceerde benadering lijkt me inderdaad van grote waarde in het huidige gesprek over de preek.
Pol, F. van der (red.) (2011), Philippus Melanchthon. Bruggenbouwer.
Kok Kampen. 400p. € 39,90.
Drs. is predikant van de NGK van Breukelen en medewerker van de Th eologische Universiteit Apeldoorn.