Haast je, mijn kinderen, haast je
1983-12-02
Het is tijd om elkaar op een andere plaats te ontmoeten.- Jaargang 27
- nummer 43
Jim Jones, leider People's Temple
Hij wist hoe hij tegen je praten moest. Hij wist hoe hij je een goed gevoel moest geven.
vroegere volgelinge van Jim Jones
Precies vijf jaar geleden gebeurde het. Of het in de media herdacht zal worden weet ik niet, maar destijds schokten de gebeurtenissen van 18 november 1978 de hele wereld. Kogelgaten in een vliegtuig op de landingsplaats van Port Kaituma, in het oerwoud van Guyana. Ernaast een aantal mensen met kogelgaten: een prominent politicus, wat journalisten. En een paar kilometer verderop 912 doden! Broederlijk en zusterlijk elkaar omarmend lagen ze op de grond. Velen in hun beste kleren. Meer dan driehonderd kinderen. Enkele honden, minstens één aap. Alleen twee parkieten, een goudvis en een zieke vrouw (die door alles bleek te zijn heengeslapen) waren de overlevenden. Jonestown! Een naam die sindsdien synoniem is voor een onbegrijpelijk psychisch gebeuren. Bijna 1000 mensen die gewillig de dood ingingen, omdat een maniak hun dat beval.
Je moet naar de overkant
Zaterdag 18 november 1978. De meesten zullen het zich nog wel herinneren. Eerst kwamen de foto's: de mensen liggen ogenschijnlijk vredig terneer. De dood heeft alle afgrijzen verloren. Totdat men de [ijken omdraait en gezichten liet die gezwollen zijn van het cyanide. En de pij" ziet van het verlaten van geliefden, van kinderen.
Daarna kwamen de verhalen van overlevenden; een enkeling had het oerwoud kunnen invluchten. En toen, het meest het hart verkillend, was daar de vondst van een geluidsband. Wie op die onzalige dag de taperecorder heeft aangezet zal wel nooit onthuld worden, Maar de laatste 43 minuten van het leven van honderden mensen staat erop weergegeven.
We horen de merkwaardig kalme woorden van leider Jones, als hij zijn volgelingen gebiedt het dodelijk gif in te nemen en met de kleine kinderen tI' beginnen: "Alleen in het begin is het naar. Maar het leven is veel, veel moeilijker.
Als je 's morgens opstaat en niet weet wat de wond zal brengen...
Leg je leven met waardigheid af. Ga niet liggen met tranen en in doodsnood. We gaan gewoon over naar een ander niveau... Haast je, mijn kinderen, haast je. Gauw, gauw, gauw. Geen pijn meer. Geen pijn meer. Alleen maar drinken en gaan slapen. Dat is wat de dood is - slapen. Vertrouw er maar op. Je moet naar de overkant. Deze wereld was ons thuis niet,"
En als ze allemaal dood zijn, zijn woorden: "ik heb het geprobeerd. Ik heb het geprobeerd, Ik heb het geprobeerd." En daarna, vier maal "moeder". Vijf uur nadat de eerste volgelingen gewillig de dood zijn ingegaan, beneemt Jones zich met een kogel het leven. Ook de god is nu dood.
Afgewikkeld
Het is hartverscheurend om te lezen wat er die dag gebeurd is. Zoals het werkelijk ontstellend is te lezen hoe het zo ver kon komen. Bedrog, manipulatie, grootheidswaanzin naast waarachtige toewijding, enorme offerbereidheid en roerende naïviteit. Wie er nog eens wat over lezen wil kan bij heel wat bronnen terecht. Zelf heb ik nogal wat gehad aan een deel van het boek Knappen van Conway en Siegelman. Eveneens is goed te lezen het boek van Bonnie Thielmann, een jonge vrouw die ternauwernood "aan Jones en zijn Volkstempel ontkwam" (de ondertitel van haar boek, dat in het Engels en het Duits verscheen). Uitvoerige en goed informerende artikelen zijn verschenen in bladen als "Time", "Newsweek" en het evangelische Amerikaanse blad "Christianity Today". Uit al deze bronnen is voor dit verhaal geput.
En dan was er tamelijk kort geleden nog dit korte persbericht. Het viel te lezen in "Trouw" op 13 juli j.l., onder de titel "Sektedrama financieel afgewikkeld". Ik citeer:
"Een advocatenkantoor is er vier en een half jaar mee bezig geweest om alle financiële verwikkelingen rondom het miljonairsimperium van wijlen Jones af te handelen.
De laatste cheques zijn nu de deur uit en dan kan de rechter de vereniging ontbinden. De baten van Jones' "kerk" bleken ongeveer 40 miljoen gulden; het grootste deel van dit geld is besteed voor schadevergoeding aan de familie van een Amerikaans congreslid..."
Dat betreft dus Leo Ryan, de man die een onderzoek instelde en die meende door de aanwezigheid van journalisten veilig te zijn voor al te gewelddadige actie. (Zoals de persmensen meenden dat de aanwezigheid van een belangrijk politicus een zekere garantie betekenden. Ze hadden allen ongelijk - in de invloedssfeer vaneen maniak worden dingen opgeroepen die totaal onredelijk zijn. Ze lieten het leven op die landingsbaan.) Bonnie Thielmann draagt aan Ryan haar boek 'op met de woorden uit de Schrift: "Niemand heeft grotere liefde dan dat hij zijn leven inzet voor zijn vrienden."
Vijf jaar later
Vijf jaar later zijn we allemaal al lang tot de orde van de dag overgegaan.
Het is niet eens zo moeilijk om zulke dingen te vergeten of te verdringen. Maar het was opeens allemaal terug, toen ik weer erover las. Zowel over het begin van Jones' opmerkelijke carrière als over het tragische einde ervan.
Conway en Siegelman spreken van Jones' "telepathische schouwingen", die hij "met veel zwier en artistiek vakmanschap" uitvoerde. Maar er was bedrog in het spel, doorgestoken kaart, als het om dingen ging die Jones van willekeurige mensen "wist". Er was "showmanship" en misschien toen al de "psychische fall-out" van een mens op weg naar de afgrond. (Opmerkelijk te zien hoeveel onevenwichtige psychotische mensen een grote aanhang kunnen krijgen. Voor wie ze kent, noem ik nog eens Mozes David, leider van de Children of God, en Charlie Manson, leider van een groep Californische hippies die onder zijn leiding aan het moorden sloeg.) Wat te denken van deze uitspraak, gedaan door een voormalige volgelinge: "Hij had voor iedereen met wie hij te maken kreeg een apart geloof en een aparte boodschap.
Hij was in staat met iedereen op verschillende manier contact te maken." En een ander vult aan: "Hij zag er goed uiten had charisma. Hij sprak op het podium en dan klapte iedereen... Jim Jones had het vermogen om voor duizend mensen te spreken en er dan 999 te bereiken." (Conway/ Siegelman 251).
Maar er is ook dat àndere, dat duistere. Sadistische of willekeurige gedragingen. "Isolatie, bedrog, indoctrinatie, uitputting, slecht eten en diep ingeprente angst voor de buitenwereld". Conway en Siegelman spreken ook over "wreed lichamelijk geweld, veelvuldige afranselingen, straf, seksueel misbruik en vernederingen… en het afgedwongen gebruik van op de geest inwerkende drugs bij opstandige of afvallige tempelleden" (248). Een meisje wordt - feitelijk om een futiliteit - 75 maal geslagen met een stuk hout. Ze kermt, maar na afloop zegt ze gedwee: "dank u, vader", zoals is voorgeschreven! Kinderen worden soms bewerkt met een soort stok waarmee het vee wordt gehoed; een zware elektrische schok wordt dan toegebracht.
De geest uit de afgrond
Twee dingen vallen hierbij op: het toenemend anti christelijke karakter van een aantal van Jones' uitingen èn een soort paranoïde angst voor samenzwering. Vanaf 1976 begon hij felle aanvallen op de Bijbel te richten, Een vrouw drie daarom de sekte verliet: "Eerst predikte hij over Christus zoals ieder ander zou doen, maar daarna vervloekte hij God en noemde hij Maria een hoer en gooide hij de Bijbel door de kerk heen. Hij zei dat hij de Bijbel zou vernietigen, dat het niets was dan een afgod van papier." (Conway/Siegelman 254). We zien hier een (menselijke) geest in staat van ontbinding, maar ook een (niet-menselijke) geest uit de afgrond. En dan te bedenken dat sommigen Jonestown typisch een voorbeeld vinden van het funeste van religie of Christendom...
Bezeten
En in dat alles een onbegrijpelijke toewijding aan de leider èn een trouw tot in de dood. Dàt is feitelijk het meest aangrijpende. Hoe vele zwarten, eens door zijn onmiskenbare betrokkenheid bij hun problemen tot hem gekomen, en vele blanken, die door zijn oorspronkelijke bewogenheid met sociale gerechtigheid geraakt waren, in een toestand van feitelijke slavernij gebracht worden. "De bewoners moesten bij 40 graden hitte elf uur per dag werken met slechts een pauze van 10 minuten...
Naarmate zijn landbouwexperiment mislukte scheen Jones dieper weg te Zinken in wanhoop en krankzinnigheid... Hij was bezeten van zijn eigen welzijn en veiligheid."
Hij beweerde dat hij God was "maar ook herhaaldelijk dat hij de reïncarnatie was van Christus en Lenin". (Merkwaardig koppel overigens). Hij verbiedt alle seksuele relaties binnen de groep, maar had zelf "impulsieve affaires met blanke vrouwelijke leden uit zijn naaste kring medewerkers en onderhield onwettige relaties met andere leden, zowel met mannen en vrouwen..." (Conway/Siegelman 254). En ga maar door. Een eindeloze reeks afschuwelijkheden.
Hoe kon het?
Hoe kon dat gebeuren? Veel mensen uit de kring waren afkomstig uit "bible believing churches", zoals de Amerikanen dat noemen. Jones was oorspronkelijk een methodist; Bonnie Thielmann spreekt in het begin van haar boek over een ontmoeting die hij heeft met haar vader, een zendeling in Brazilië, Hoe kon zo'n meisje in zo'n groep terechtkomen? Hoe konden Moon, uit een presbyteriaans milieu afkomstig, of David Berg, een voormalig zendeling, verderfelijke groeperingen als de "Children of God" of "United Family" starten? Veel van dit alles speelt zich af in de verborgenheid, Wat weten we feitelijk van deze mensen af?
Maar wat we wè'l weten is dat jonge mensen beschermd moeten worden tegen de invloed van maniakken, die het op hun geld en op hun ziel voorzien hebben. Die een soort "psychische fall-out" uitstralen en mensen bij de tientallen of honderden weten te werven. Die een groot aantal technieken gebruiken om de menselijke geest te breken. Kooplieden van het verderf.
Ter overdenking
Naast de maatschappelijke aspecten van de zaak, moeten we letten op de geestelijke dimensie. Overigens, natuurlijk kunnen christenen ook wat aan de sociale kant doen.
Dat is echter wel een ander terrein. De Staat der Nederlanden beoordeelt dingen anders dan de Kerk van Christus doet (of hoort te doen). Toen allerlei Amerikaanse overheidsinstanties (die allang van mogelijke gebeurtenissen als tenslotte plaatsvonden op de hoogte gesteld werden) de vraag kregen waarom men niet tegen People's Temple had ondernomen, zei iemand van de FBI: "wat konden we doen; onze handen waren gebonden. Het was immers een Kerk..."
Christenen zullen, als zoiets opnieuw mocht gebeuren, aan alle kanten aan de bel moeten trekken. Als mensen elkaar afmaken in het oerwoud, of hun kinderen verwaarlozen in Amsterdam. Maar toch is er méér. Er is ook een raakpunt met de manier waarop wij gemeente zijn en onze jongeren opvoeden in het ongetwijfeld christelijk geloof,
• We zullen - dat is het eerste - nooit van een voorganger een held mogen maken. Wie het ook is, ieder moet ook kritisch worden gevolgd. Iemands woorden zijn niet waar, omdat hij het nu eenmaal zo zegt. Alles zal moeten worden getoetst aan de Schrift. Jonge (en oudere) mensen zullen zelf ook kritisch en verantwoordelijk moeten nadenken, voor Gods aangezicht.
• Ten tweede, laten we letten op overeenstemming tussen leer en leven. Bij talloze kwaadaardige sekteleiders was de valsheid van hun leer (die vaak wazig is) al te onderkennen aan de evidente valsheid en boosaardigheid van hun leven. Zonder te zeggen dat dat verband altijd zo gemakkelijk te leggen valt, kan worden opgemerkt dat het gedrag van Jones, of Mozes David, of Moon, van verre al aangeeft waar ze gééstelijk staan.
• De gemeente zal erop moeten toezien dat tucht wordt geoefend. Als zoveel sekteleiders uit christelijk milieu afkomstig zijn dan had een juiste en christelijke tuchtoefening bepaalde uitwassen misschien voorkomen. Was vanaf het begin duidelijk gemaakt dat zo'n groepering niets met christelijk geloof uitstaande had.
• Vervolgens, we zullen" historisch besef moeten ontwikkelen, bij onszelf en bij onze jongeren. Naast kennis van de Bijbel ook kennis van de Kerkgeschiedenis, Waar arianisme, gnostiek, manicheïsme, libertinisme, noem maar op, zijn voorgekomen en zijn bestreden.
We zullen zo gemakkelijker zogenaamd "nieuwe" stromingen doorzien, waarvan de boodschap vaak even oud is als de paradijsleugen. Als we dat doen, vallen we misschien in niet zoveel valkuilen. Wat ironisch dat een van de spreuken bij de plaats des onheils in Jonestown was het woord van Santayana "Zij die zich de fouten van het verleden niet herinneren zijn gedoemd die te herhalen...".
• Tenslotte, we moeten onderkennen dat het hier ten diepste om een geestelijke strijd gaat. Niet alleen analyse, maatschappelijke betrokkenheid, het vermogen om aan de bel te trekken is nodig, maar ook gebed, verootmoediging, een aangaan van de strijd in de hemelse gewesten. En doen we dat niet, dan kan ook door invloed van sekten (en niet alleen ideologieën) de versregel van Van Randwijk van toepassing zijn: "dan dooft het licht".
Literatuur:
Conray / Siegelman, Knappen. Elsevier. Amsterdam, 1979.
Thielemann, Der gefallene Gott, Brookhaus Verlag, 1979.
Christianity Today, 29-6-'79.