De idioot
1975-06-20
Een historicus voelt zich soms een opweloker der doden. Hij moet boeiend kunnen vertellen en schrijven, ja zó boeiend dat hij het verleden bij de mensen brengt. Hij wil de overledenen in de verbeelding van de mensen tot leven brengen.- Jaargang 19
- nummer 25
Deze taak van de historicus voel ik ook een beetje, nu ik de verfilming van Dostojevskij's roman 'De Idioot' voor u mag inleiden. Graag zou ik iets van deze grote Russische schrijver uit de vorige eeuw in uw verbeelding tot leven wilden brengen. Hopelijk kan ook deze film iets bijdragen tot meer belangstelling voor zijn roman.
Er zijn veel mensen, die bij voorbaat al geneigd zijn te zeggen: Dostojevskij?
Nee hoor, dat is niets voor mij! Die Russische schrijvers zijn zo langdradig, hun romans zijn zo ingewikkeld en er komen altijd zo vreselijk veel mensen in voor.
Dat is waar, althans op het eerste gezicht.
Dostojevskij heeft ook veel korte verhalen en kleine romans geschreven. Maar zijn grote werken als 'Misdaad en Straf, 'De Idioot', 'Boze Geesten' en 'De Gebroeders Karamazow' zijn enorme pijlen. Wie echter eenmaal de smaak een beetje te pakken heeft van het werk van deze geniale schrijver, heeft geen last meer van de zojuist genoemde bezwaren.
Waarom niet?
Het eigenaardige is, dat er tussen Dostojevskij en de figuren die hij in zijn romans beschrijft, een ethische relatie bestaat. Dat wjl zeggen, dat er tussen de schrijver en zijn romanfiguren een relatie van liefde bestaat: Dostojevskij beschrijft de mensen in zijn romans uitgebreid, hij tekent hun karakters, hun gevoelens en overwegingen.
Of het nu een sympathieke held of een grote schoft is, hij krijgt het volle pond; hij komt altijd tot zijn recht. De lezer maakt in de romans van Dostojevskij als het ware met levende mensen ken, nis. Ja, en in de loop van het romanverhaal worden de Bguren steeds scherper ten voeten uit getekend. Het is dan ook geen wonder, dat veel psychologen zich intensief met Dostojevskij hebben bezig gehouden.
De zojuist bedoelde ethische relatie tussen Dostojevskij en zijn romanfiguren, komt onder andere heel scherp naar voren in 'De Idioot' (verschenen in 1868).
De hoofdfiguur is de Russische vorst Mysjkin, die enkele jaren in Zwitserland onder medische behandeling is geweest. Hij reist terug naar Rusland en de roman begint dan ook met de aankomst van vorst Mysjkin met de trein in Petersburg, In de trein is de vorst in gesprek geraakt met een zekere Rogózjin, die we in de loop van het verhaal nog vaak zullen tegenkomen.
Na zijn aankomst in Petersburg gaat vorst Mysjkin naar het huis van generaal Jepántsjin, een hooggeplaatst ambtenaar en zakenman met de titel van civiel generaal. Hij is getrouwd met een verre bloedverwante van de vorst.
De generaal en zijn vrouw hebben drie dochters, vooral de jongste, Aglája, zal in het leven van vorst Mysjkin een belangrijke rol spelen.
Maar niet alleen Aglája, een ander meisje neemt in het verhaal een nog belangwekkender plaats in, een opvallende Petersburgse schoonheid. Voordat vorst Mysjkin haar ontmoet, heeft hij al veel over haar gehoord. In de trein was haar naam al gevallen in het gesprek met Rogózjin. In het huis van generaal Jepántsjin veroorzaakt het noemen van haar naam bijna een rel. Haar naam is Nastásja Filippowna. Hoewel we in 'De Idioot' 33 mensen tegen komen, hebben we nu enkele van de belangrijkste genoemd.
De hoofdfiguur, vorst Mysjkin, is 26 jaar. Hij wordt ons gesohilderd als een jongeman met een bos blond haar en grote blauwe ogen.
Zonder bezittingen komt hij uit Zwitserland in Rusland terug; zijn ouders zijn overleden; hij is eenzaam. Niet alleen omdat hij een wees is, is hij eenzaam. Dostojevskij tekent hem zeer fijnzinnig uit. De vorst lijdt aan epilepsie (vallende ziekte). Heeft deze ziekte meestal verzwakking van de geestelijke vermogens tot gevolg, bij vorst Mysjkin niet. Dostojevskij - zelf ook epilepticus - beschrijft de vorst als iemand, die uitzonderlijk goed de mystieke kant van het leven en extatische levensuitingen kent, die het geloofsleven van de mensen en hun diepste overwegingen doorziet, die karakters met zijn feildeze intuïtie typeert. Bovendien wordt de vorst ons geschetst als naïef, enigszins onnozel, onschuddig en vervuild van medelijden met anderen. Dit alles maakt hem tot een vreemd mens.
In verschillende commentaren op Dostojevskij's werk wordt vorst Mysjkin wel eens een Christusfiguur genoemd; hij zou het symbool zijn van het goddelijke en bovenmenselijke in de mens en van de ideale mens. Voor de duidelijkheid is het goed er op te wijzen, dat vorst Mysjkin ons niet getekend wordt als een volmaakt mens. Hij heeft onmiskenbaar zijn gebreken, maar zonder overdrijving kunnen we ook zeggen, dat hij iets bovenmenselijks heeft; hij lijdt met anderen mee, hij heeft hen lief en vergeeft snel. Door dit alles krijgt hij de kritiek en de spot van zijn omgeving te incasseren.
En niet zelden wordt hem met minachting toegevoegd: idioot! Eigenlijk is er met vorst Mysjlkin meer aan de hand: het is niet zo zeer het bovenmenselijke, maar het kind in hem of het nog kind zijn dat hem typeert. Aan de Jepántsjins vertelt hij een verhaal over kinderen. In de omgang met hen voelt hij zich pas in z'n element. Wie kinderen bedriegt of zich aan hen vergrijpt, die begaat niet alleen een misdaad, maar die laat zich kennen; hij laat zich kennen als een slecht mens.
Dit geldt echter ook voor vorst Mysjkin zèlf: wie hem bedriegt (Natasja) of hem slaat (Ganja), die laten zich kennen als mensen met bepaalde slechte karaktertrekken.
We noemden reeds de naam van Rogózjin. Hij staat als een wellustige geweldenaar tegenover vorst Mysjkin. Tussen hen in staat de mooie en trotse Natásja Fillipowna, een meisje met een niet helemaal onbesproken gedrag; zij heeft een hartstochtelijk en grillig karakter; Verklaart zij haar liefde aan vorst Misjkin, enkele ogenblikken Iater gaat ze er ineens met Rogózjin vandoor. Maar haar hartstocht leidt tot een zeer tragisch levenseinde… Rogózjin doodt haar. Nu wordt een andere dimensie van Dostojevskij's werk zichtbaar.
De schrijver weet het leven psychologisch scherp te tekenen en raak te typeren, maar dat is niet alles. Hij peilt het mensenleven niet alleen in de diepste, hij peilt het leven ook naar z'n uiterste grenzen. En vooral in zijn grote romans komen de grenzen van het leven in zicht.
Het verhaal wordt inderdaad gekenmerkt door veel personen, snel wisselende situaties, intriges, dramatische en kïluchtige voorvallen, spel en ernst, vreugde en verdriet, maar uiteindelijk komen de consequenties van de handelringen in zicht, Uiteindelijk wordt alles in de sfeer van de allerlaatste ernst geplaatst: Leven en dood. Dat komt o.a. als volgt tot uiting, Natásja Filippowna moet kiezen. En dat doet ze. Ze aarzelt. Wie zal de man van haar keuze zijn? Haar hart gaat uit naar vorst Mysjkin.
Innerlijk kiest ze voor hem, ze beseft dat die keuze haar leven gelukkig zal maken; die keuze is een weg ten leven. Maar is zij niet een meisje van de straat? Mag zij hem, de oprechte en onschuldige vorst, ongelukkig maken? Lichamelijk verlangt zij naar Rogózjin; haar hartstocht gaat uit naar zijn wellust. Na even voor vorst Mysjkin te hebben gekozen, kiest ze uiteindelijk voor Rogózjin. Na even geaarzeld te hebben in de keus tussen een nieuw leven en haar oude leven, tussen léven en dood, kiest ze uiteindelijk voor haar oude leven.
Trilt het zo even tussen zonde en genade, na de keus tussen die twee blijkt dat de consequenties van de keus onvermijdelijk zijn. De keus voor de genade, voor het léven brengt met zich mee: wie rein is, hij worde nog reiner. De keus voor de wellust en hartstocht zonder meer brengt met zich mee: wie vuil is, hij worde nog vuiler. In deze spanning van zonde en genade, van leven en dood speelt het leven van Natásja Filippowna zich af.
In de film komt dit niet zó tot uitdrukking, maar het is wel een centraal probleem in Dostojevskij's werk, ook in deze roman die het verhaal, en de achtergrond van de film vormt.
Enkele andere facetten van Dostojevskij's werk hoop ik morgenavond te belichten n.a.v. de verfilming 'van 'De Gebroeders Karamazov', (Zie hiervoor Opbouw van volgende week.)
*) Dit is de tekst van een causerie gehouden tot inleiding van de film 'De Idioot' naar de gelijknamige roman van Dostojevsiky, die op 29 april jl. in Studio 'Kriterion' te Amsterdam werd vertoond.