De Gebroeders Karamazow
1975-06-27
Dit is. een van de bekendste romans van Dostojevskij. Het is met ongeveer 900 blz. in elk geval de dikste roman die hij schreef. Hij voltooide dit verhaal over de gebroeders Kararnazow in 1880, kort voor zijn dood in 1881; hij stierf op 59-jarige leeftijd.- Jaargang 19
- nummer 26
Deze laatste roman van Dostojevskij is de meest volmaakte die hij heeft geschreven en heeft terecht wereldvermaardheid.
We zullen enkele hoofdpersonen de revue laten passeren. De oude : vader Karamazow wordt ons geschilderd als een boosaardige man, die vaak dronken is en die zich nu eens sentimenteel, dan weer tyranniek gedraagt. Behalve zijn drie zonen Dmitri, Iwan en Aljosja, heeft hij ook nog een buitenechtelijk kind, Smerdjakow, die als lakei in het huis van de Karamazows dienst doet. De vader en zijn zonen zijn gegroepeerd rondom het meisje Groesjenjka. Hoewel Dmitri verloofd is met Katerina, heeft hij voor Groesjenjka een onstuimige liefde opgevat. Maar zijn oude vader wil ook nog wel eens wat ...
De aard van de verhouding tussen vader en zoon laat zich raden.
In de film maken we het eerst kennis met de oudste zoon, Dmitri. U ziet hem zoekend rondkijken tussen de mensen, die bij een Russisch-orthodoxe kerk verzameld zijn. Hij vraagt naar de oude monnik Zosima. Iemand brengt hem bij de monnik in het klooster.
Daar is zijn vader ook al. Ze zouden met elkaar een bezoek aan de monnik brengen, omdat Aljosja in het klooster is ingetreden. U ziet Aljosja achter de stoel van de oude monnik staan.
En daar, in die kleine kloostercel breekt tussen de oude Karamazow en Dmitri een afschuwelijke ruzie uit. Er volgen nog meer van dergelijke scènes.
Op een gegeven moment, wordt de oude Karamazow vermoord.
Door wie? We zullen merken dat de vier zonen er allen bij betrokken zijn; ieder op z'n eigen wijze. Op Dmitri valt de verdenking. Begrijpelijk, maar heeft hij het gedaan? Nee, Smerdjakow blijkt het gedaan te hebben, maar hij zegt: ook al heb ik het gedaan, ik ben onschuldig, Iwan is de hoofdschuldige.
Smerdjakow zag hoog tegen Iwan op. Had Iwan hem niet geleerd, dat God niet bestaat en dat alles geoorloofd is? Iwan heeft de dood van zijn vader gewenst en gewild. Daar is Smer djakow van overtuigd. Iwan gaat opzettelijk op reis, terwijl hij wist dat er gemoord zou worden... Smerdjakow heeft de oude Karamazow opgeruimd, met hetzelfde argument dat Raskolnikow (in: Misdaad en straf) gebruikt als hij de woekeraarster en haar zuster vermoord heeft: het is een nutteloos, een schadelijk mens.: niet meer dan een luis.
In de fi:1m loopt dit allemaal door elkaar: Smerdjakow blijkt het gedaan te hebben, Iwan is de hoofdschuldige (die ernstige ijlkoortsen krijgt), Dmitri wordt verdacht en veroordeeld. Aljosja lijdt onder het gebeurde misschien nog het meest ...
Waarom kunnen we 'De Gebroeder Karamazow' Dostojevskij's meest volmaakte roman noemen? Er zijn verschillende argumenten voor.
Veel thema's uit eerder geschreven romans komen - op bijzondere wijze met elkaar verstrengeld - in deze laatste roman terug: thema's uit 'Arme mensen", 'De dubbelganger', 'Vernederden en vertrapten', "Misdaad en straf' ('Schuld en boete'), 'De idioot', en 'Boze Geesten'. Behalve het typeren van karakters, het beschrijven van iemands gevoelens en overwegingen, laat Dostojevskij ook duidelijk uitkomen wat de diepste motieven in het menseraleven kunnen zijn, wat ons het meest aan gaat.
Zegt Iwan, dat God niet bestaat, Aljosja is van mening dat er voor een echte Rus geen belangrijker vragen zijn dan die betreffende het bestaan van God en de onsterfelijkheid.
De twee broers komen in Dostojevskij's verhaal met elkaar hierover in gesprek. Het gaat over het lijden in de wereld, vooral over het lijden van onschuldige kinderen. God zal wel bestaan, zegt Iwan maar ik kan niet in Hem geloven. En dan vertelt hij aan Aljosja het verhaal over Christus en de Groot-Inquisiteur. Het verhaal van Iwan loopt er op uit, dat het werk van Christus op aarde mislukt is en dat Hij de mensen niet echt heeft lief gehad.
Wie de laatste roman van Dostojevskij gelezen heeft, weet dat het door Iwan vertelde veerhaal over Christus en de Grootinquisiteur een hoogtepunt in deze roman is.
In de film, die we zullen zien, is dit gedeelte helemaal weggelaten.
Onbegrijpelijk Het is natuurlijk wel enigszins te begrijpen, als we bedenken dat het hier om een Sovjet-Russische productie gaat. Maar het is volstrekt onbegrijpelijk, als we bedenken dat dit veerhaal en andere religieuze momenten de kern van de roman uitmaken.
De regisseur heeft de kern uit de roman gesneden. De diepte is er uit verdwenen. De adembenemende religieuze spanning, die de achtergrond van de moord op de oude Karamazow en van de hele roman vormt, is weg!
Ook het gesprek van Iwan met de oude monnik Zosima en zijn gesprek met de duivel zijn weggelaten. Eigenlijk is de film een geestloos verhaal geworden.
Dat Iwan de hoofdschuldige in de moordzaak is, betekent: opstand tegen God. Deze overtuiging inspireert Smerdjakow. Iwan is de scherpzinnige intellectueel; hij moet niets hebben van het oude Russisch-orthodoxe geloof. Hij is op West-Europa georiënteerd, d.w.z. op het werelddeel waar de menselijke rede en de wetenschappen richtinggevend zijn voor het leven. Aljosja moet van deze oriëntatie niets hebben. Evenals vorst Mysjkin uit 'De idioot', voelt hij zich ten nauwste met Rusland verbonden. Hij gelooft in God, hij houdt van het Russische volk en van de Russisch-orthodoxe kerk. Hij ervaart de mystieke verbondenheid van de Russisch-orthodoxe kerk en de' Russische staat, de tsaar en het Russische volk,de geschiedenis van Rusland en de Russische. aarde. In de film ziet u, dat Mjosja na het sterven van de oude monnik Zozima het klooster uit holt en buiten zich laat vallen en de aarde kust. In de roman staat, dat hij overstelpt werd van verrukking. "De stilte van de aarde vloeide samen met die van de hemel, het aards mysterie raakte biet mysterie van de sterren (...) al snikkend, met zijn tranen bevochtigde hij de aarde, hij zwoer in verrukking dat hij haar altijd, tot in alle eeuwigheid zou beminnen."
Als men spreekt over Dostojevskij als een christen-romanschrijver, dan is het nodig te beseffen, dat het gaat om een serieus Russisch-orthodox christen; een mystiek ingestelde christen. Deze instelling vinden we in belang rijke mate terug bij Aljosja (in: 'De Gebroeders Karamazow'), bij Sorija (in: 'Misdaad en Straf'), bij vorst Mysjkin (in: 'De idioot') en anderen. Deze door Dostojevskij geschetste typen moeten niets hebben van de Westers georiënteerde Russen, die het heil voor Rusland uit West-Europa verwachten. Deze typische (slavofiele) Russen verwachten niets van de individualistische, rationalistische en materialistische West-Europeanen.
Voor hen is West-Europa het land waar de zon ondergaat, het land dat geen toekomst meer heeft en dat met de ondergang bedreigd wordt.
In de lijn van Dostojevskij denkt ook de tegenwoordig bekende Russische schrijver Solzjenitsyn. Hij leeft op 't ogenblik als banneling in het Westen; hij wdl naar Rusland terug, Niet al!leen, omdat hij mee wil werken aan een verandering van het regime. Ja, dat ook, maar vooral omdat een Rus buiten zijn land en zijn vork geestelijk sterft. Hij is religieus van zijn wortels los gesneden. De Russische atoomgeleerde Sacharow is meer Westers georiënteerd. Hij is minder traditioneel denkend dan Solzjenitsyn, Ook hecht hij minder waarde aan de kerk en aan het Russisch-orthodoxe geloof. Dit verklaart, waarom Solzjenitsyn en Sacharow soms publiek tegenover elkaar staan. Het gaat hier om een oude tegenstelling tussen slavofielen en Westergezinden die wij OM in de romans van Dostojevskij tegenkomen.
De verfilming van een roman vertoont - voor wie de betreffende roman kent - altijd gebreken. De film 'De Gebroeders Karamazow' vertoont zeer ernstige gebreken.
Anderzijds is deze film als een typisch Russische productie zeer geslaagd.
De romanfiguren worden door èchte Russen zeer karakteristiek uitgebeeld. Het decor is uiterst sober gehouden. Een Amerikaanse productie was waarschijnlijk zeer bombastisch uitgevallen en een spektakelstuk geworden.
Onze film is typisch Russisch. Hopelijk zal deze film uw belangstelling voor het werk van Dostejevskij vernieuwen, zo nodig wekken.
*) Causerie ter inleiding van de film 'De Gebroeders Kararnazow' (naar de gelijknamige roman van Dostojevskij), die 30 april jl. vertoond werd in studio 'Kriterion' te Amsterdam.