Hoe moeilijk is het woordje "is"!
1976-03-12
• Een professorale vermaning - Jaargang 20
- nummer 11
Ik herinner me, dat we meermalen op kollege de raad kregen toch vooral goed te letten op de manier, waarop in het spreken en schrijven de woorden gebruikt worden. Die oplettendheid was des te meer noodzakelijk naarmate de gebruikte woorden schijnbaar simpeler waren. Daarbij werd vooral gewezen op het werkwoord "zijn" en de allersimpelste werkwoordsvorm "is". Slordigheid op dit gebied zou heel wat meer met zich meebrengen dan alleen maar wat kleine misverstandjes. De gevolgen van een onoplettend horen en lezen zouden desastreus kunnen zijn.
Dit advies kwam bij ons over als een wat wazige hooggeleerdheid.
En ik maak me sterk dat dat op dit moment ook voor de lezer van dit artikeltje geldt. Totdat men bemerkt dat het goed is de raad der ouden niet in de wind te slaan. En daar zou ik nu de aandacht eens even op willen richten. Het gaat om het simpele woordje "is". En om kleine oorzaken die grote gevolgen kunnen hebben.
• Driemaal het woordje "is"
Ik zou eens even drie zinnetjes onder elkaar willen zetten waarin het (door mij onderstreepte) woordje "is" voorkomt:
1. Twee maal twee is vier.
2. Een menselijk' embryo is een trosje van cellen die zich gedurig delen.
3. Zuivere en onbevlekte godsdienst voor God de Vader is: omzien naar wezen en weduwen in hun druk en zichzelf onbesmet van de wereld bewaren (Jak. 1 : 27).
Zoals men wel ziet betreft het hier geen zinnetjes die ik zomaar uit mijn mouw schud. We hebben ze alledrie gehoord en gelezen. In alledrie komt het simpele woordje "is" voor. Nu gaan we daar wat nader op in. Dat zal misschien een beetje lesgeverig aandoen, maar ik hoop toch te laten zien, dat de bovengenoemde oplettendheid van groot belang is. En niet alleen voor hoog- en zeergeleerde heren!
• Het rekensommetje
In het sommetje "Twee maal twee is vier" heeft het woordje "is" zijn meest "totale" betekenis. Wat vóór dat woordje staat is geheel gelijk ("identiek") aan wat er àchter staat. Dat komt vooral daarin uit, dat we de volgorde in het zinnetje kunnen omkeren zonder dat er iets mis gaat: Vier is twee maal twee.
In zo'n geval kunnen we het woordje "is" net zo goed vervangen door het = teken. Hier dus een geval van totale gelijkheid, van identiteit. Maar heeft het woordje "is" altijd zo'n totale betekenis?
Of is de zin vaak veel beperkter.
Dat laatste is het geval. En er gaan ongelukken gebeuren, als we op dit punt slordig worden. AIs we, om het zo eens uit te drukken, een = teken gaan zetten waar van een totale gelijkheid helernaai geen sprake is. Van zulk een ongeluk kunnen de volgende zinnetjes getuigen!
Hoe worden die vaak gebruikt?
En tot welke nare gevolgen kan dat dan leiden?
• Het menselijk embryo
De uitdrukking "een trosje van cellen die zich gedurig delen"
brengt ons duidelijk in de sfeer van het organische. Maar dat organische kan plantaardig, dierlijk èn menselijk leven betreffen. En dáárover spreekt de aangehaalde uitdrukking zich niet uit! Daaruit zien we meteen al dat het woordje "is" hier niet de totale betekenis heeft, die het in het rekensommetje had. Je kunt hier de volgorde in het zinnetje niet omdraaien, want een trosje cellen behoeft nog geen menselijk embryo te zijn. Je kunt het woordje "is" dus ook niet door een = teken vervangen. Dat menselijk embryo is hier alleen maar naar de organische kant bekeken.
Het is, deftig gezegd, tot zijn organische aspekt teruggebracht. Dan kun je nog wel het woordje "is" gebruiken, als je maar onthoudt.
dat dat woordje een bepèrkte betekenis heeft en dat de "waarheid" die je tot uitdrukking brengt nog niet de volle waarheid is.
Ik zou ter verduidelijking willen verwijzen naar een "reduktie" van de mens tot het organisch-chemische aspekt, waarbij principieel hetzèlfde gebeurt als in het embryovoorbeeld, al komt het heel wat "grover" bij ons over. Ik denk hier aan de stelling, dat de mens een geheel is van koolstofverbindingen en water. Kun je dar een onwaarheid noemen? Och neen, als je maar goed onthoudt, dat hier alleen maar de organisch-chemicus aan het woord is en dat je dus met een "deelwaarheidje" te doen hebt en beslist niet met de volle waarheid.
Wanneer je dat vergeet en een =teken gaat gebruiken, dan wordt het deel-waarheidje een verschrikkelijke leugen, een grote ontering van Schepper en schepsel!
Als we nu weer terugkeren naar dat zinnetje over het menselijk embryo, dan staan we meteen voor de grote fout die al meermalen werd genoemd. Men wil ook hier telkens weer aan dat kleine woordje "is" zijn totáál-betekenis geven.
Men wil het = teken zetten. En dat . drukt men vaak overduidelijk uit door de toevoeging van "niets anders dan ... ": Het menselijk embryo is niets anders dan een trosje cellen. .. Men stapt over van de "deel-waarheid" naar de "totaalwaarheid"
en maakt daarmee een verschrikkelijke fout. In één klap is plantaardig, dierlijk en menselijk over één kam geschoren. En dat heeft weer tot gevolg, dat het onderbreken van een zwangerschap door abortus provocatus in feite op één lijn komt te staan met het plukken van een tros druiven of het opeten van een ei! Zo grof zal men het natuurlijk niet formuleren, maar de dijk is doorbroken en dan houdt men niets meer te gen. Heeft men zich wèrkelijk vergist?
Of heeft men misschien ook doelbewust die taal-versimpeling ingevoerd? Ik denk dat het allebei wel mogelijk en ook werkelijk is.
De vernieuwde ethiek heeft een eigen taalgebruik: "Het is (niets anders dan) ... ". Argeloos horen en lezen kan brèngen tot een omvorming van de normen voor leven en handelen!
• Eerherstel
Men moet vaak aan zijn ouders achteraf de eer geven, die men hun in de opvoedingsperiode (toen ze er het meest behoefte aan hadden) heeft onthouden. Dat geldt ook wel eens voor geestelijke ouders, in ruimere zin. Ook voor hoogleraren.
Wat ons op het moment van het horen een hooggeleerde wazigheid leek was toch echt wel praktische wijsheid vaak!
Kijk uit vóór en mèt dat allersimpelse woordje "is"! De taal is erg belangrijk.
"Verba valent usu". Maar ook .. "Usus valet verbis", hetgeen zoveel zeggen wil als: De woorden krijgen hun betekenis door het gebruik in de levenspraktijk, maar ook . .. de levenspraktijk draagt het stempel van de wóórden! Ik hoorde die omkering eens in een geestige toespraak van prof. Popma, die serieus is blijven hangen in mijn herinnering. Laat ons letten op de uitdrukking "Het is (niet anders dan) ... ".
Het woordje "is" in Jakobus 1 : 27 hopen we een volgende maal wat nader te bekijken.