Boekbespreking
1976-04-02
N.a.v.: Dr J. van Raalte, - Jaargang 20
- nummer 14
De puimhoop van het christendom als teken van hoop.
Kok, Kampen, 1975; prijs f 11,75; omvang: 103 pagina's, waaronder een literatuurlijst, een verklaring van enkele vreemde woorden en een register van namen.
Over de secularisatie is men nog lang niet uitgedacht en uitgeschreven, zoals weer blijken kan uit dit boekje van dr Van Raalte. En zolang er sprake zal zijn van wereld en geschiedenis en de daarop in werkende krachten van het evangelie, zal dit thema blijvend aan de orde gesteld worden.
Uit de in 1968 verschenen interview-bundel van Puchinger "Christen en Secularisatie" kunnen we leren hoeveel ideeën over en interpretaties van het verschijnsel secularisatie er de ronde doen. Een eenduidige beoordeling is ver te zoeken. Zo zal ook dr Van Raalte wel niet het laatste boek over de secularisatie geschreven hebben, laat staan het laatste woord gesproken.
In aansluiting aan het duitse spraakgebruik spreekt dr Van Raalte van sekularisatie en sekularisme.
Het sekularisatie-proces ziet hij voornamelijk op gang gebracht door de evangelie-prediking van de kerk, p. 10. In dit proces gaat het zowel om entgoddeilij1king van de natuur als van het kwaad; ook wordt bewerkt dat de handelingen en gebeurtenissen van hun mythische karakter worden beroofd en dat mens en samenleving worden ontvoogd, p. 82/3. In dit proces onderscheidt dr Van Raalte drie fasen. In de eerste fase werd de werkelijkheid goddelijk-sacraal geïnterpreteerd, waarmee de wijze van omgaan met de dingen in overeenstemming was, P. 84.
De tweede fase werd ingeluid door de nieuwe visie op de werkelijkheid in Israël, en die over heel de wereld is verspreid geworden na de dood en de opstanding van Christus en de uitstorting van de Geest allereerst door het zendingsgetuigenis, maar later ook door allerlei wetenschappelijke, technische, sociale, politieke en wijsgerige instellingen, gedachten en praktijken, In deze, nieuwe visie werden de mens en zijn wereld opgenomen in de bewegelijkheid, veranderlijkheid, de tijdelijkheid en de vergankelijkheid van de geschiedenis.
Er kwam oog voor de verantwoordelijkheid van de mens voor de wereld, In deze fase ontstond ook het corpus christianum als resultaat van de vermenging tussen de oude en de nieuwe visie op de werkelijkheid, p. 84.
Vandaag verkeren we in de derde fase van het sekularisatie-proces, Het corpus christianum is in ontbinding, het corpus saeculare in opmars: een gesloten wereld zonder opening naar God waarin de mens het zelf en al:leen voor het zeggen meent te hebben. De sekularisatie is omgeslagen in sekularisme.
Het proces heeft zich losgemaakt van haar oorsprong, Niet dat dit de enige mogelijkheid is in deze derde fase. Men ziet ook weer een teruggrijpen op de eerste fase, en een zich terug trekken wit deze werkelijkheid naar de kerk als een veilig bolwerk tegen dit oprukkende sekularisme.
In een aantal hoofdstukken beschrijft dr Van Raalte heel in het kort de enorme veranderingen die de secularisatie ten gevolge heeft gehad. In die. veranderingen, bij voorbeeld in de onderlinge verhoudingen in de maatschappij, de politieke ontvoogding, de verstedelijking, heeft de kerk met haar prediking mede de hand gehad.
Vandaar dat dr Van Raalte hen ook positief wil beoordelen als liggend in het verlengde van de bijbelse boodschap. Maar in deze fase van het sekularisatieproces zijn de door de kerk zelf losgemaakte krachten bezig de kerk tot een puinhoop te maken.
Ze heeft er de kontrole over verloren, ze wordt steeds meer een verdwijnende faktor in de samenleving.
Maar we moeten daar volgens dr Van Raalte een teken van hoop in zien.
"Het verlies van macht en status van de kerk en het evangelie wijst er op dat de overwinning op komst is." Zo komt er ruimte voor "de opstanding van de gemeente in haar door de Heer bedoelde missionaire en diakonale gestalte", p.88.
Betekende de nederlaag van Christus aan het kruis niet juist zijn overwinning? Vandaar dat dr Van Raalte zijn boekje zo beëindigt: "De krisis van het christendom is geen reden om te wanhopen, maar om te hopen en aan de slag te gaan", p. 89.
Ik wil me beperken tot één kritische kanttekening.
Dit boekje is me te oppervlakkig.
Dat ligt hieraan dat ik de noties van menselijke schuld aan wat dr Van Raalte dan sekularisme noemt en van Goddelijk oordeel daar over vrijwel geheel mis. Zijn beschrijving van het sekularisatieproces komt bij mij al te causaal over. Op de beslissende punten van de geschiedenis zijn het mensen geweest die in vrijheid gekozen hebben en fout gekozen hebben want in verzet tegen God en Zijn Woord, in hoogmoed grijpend naar het aan God gelijk zijn.
Op dit punt valt er meer te leren uit de bundel "Macht en onmacht van de twintigste eeuw" van de hoogleraren Van Riessen, Goudzwaard. Rookmaaker. J. v. d. Hoeven in de serie Christelijk Perspectief.
Waar de schuld van mensen onvoldoende uit de verf komt, daar zal ook onvoldoende oog zijn voor Gods toorn die in de geschiedenis zich openbaart van de hemel.
Het lijkt me bijbels gesproken niet te ontgaan om de puinhoop die kerk en christendom aan het worden zijn, een neerslag te noemen van Gods toorn over de konkrete ongerechtigheid van mensen in de geschiedenis. Wil deze puinhoop een teken van hoop kunnen zijn, dan zal ze toch eerst erkend moeten worden als oordeel van God. Pas dan zal er reden voor hoop zijn, In de toorn kan Gods genade verpakt zitten. Dan kan de afbraak wellicht ruimte scheppen voor nieuwe opbouw.
De puinhoop van het christendom zal ons tot inzicht en ommekeer moeten brengen.
Wellicht dat we dan nog van God een nieuw begin mogen verwachten.
De verwijzing van dr Van Raalte naar het kruis van Christus als baken van overwinning is er m.i. naast, omdat deze verbanden van menselijke schuld en Goddelijke toorn ontbreken.
Wie wat meer wil weten over de secularisatie en wat daar mee samenhangt vindt in dit boekje veel wetenswaardigheden. Maar voor een werkelijke analyse en taxatie koop ik liever een boek als de al genoemd bundel "Macht en onmacht van de twintigste eeuw".
Of abonneert u zich dan op het blad van de Reformatorische Wijsbegeerte: "Beweging".