Iets over Wormser
1976-05-28
Eén van de mensen, die in de vorige eeuw van grote betekenis zijn geweest voor de Reformatie der Kerk, is Johan Adam Wormser.- Jaargang 20
- nummer 22
Hij is bekend geworden door zijn boekje over de kinderdoop. In 1836 voegde hij zich bij de afgescheiden kerk van Amsterdam, in 1840 werd hij als ambtsdrager geschorst en onttrok hij zich aan de kerk van de afgescheidenen, in 1859 voegde hij zich weer bij de Hervormde Kerk.
De gebeurtenissen rondom de schorsing van Wormser zijn bekend geworden als de Amsterdamse twist. De afgescheiden gemeente werd aanvankelijk bearbeid door Ds H. P. Scholte, maar in 1839 kwam er een eigen predikant, Ds S. van Velzen. Deze had nogal bezwaren tegen de wijze van leiding geven, zoals Scholte dat had gedaan, terwijl Scholte op zijn beurt weer bezwaren had tegen de prediking van Van Velzen. Gevolg van een en ander was, dat de Amsterdamse kerkeraad onder leiding van Van Velzen een brief verzond naar de kerkeraad van Utrecht, waar Schol te predikant was. Vier ambtsdragers maakten bezwaar tegen de gang van zaken, volgens hen diende met Scholte zelf over de zaak gesproken te worden, terwijl ook het optreden van Van Velzen mede in de beoordeling moest worden betrokken. De kerkeraad nam dit niet en schorste zonder behoorlijke aanklacht vier ambtsdragers. Eén van hen was Wormser.
Wormser heeft onder deze gang van zaken erg geleden. Hij kenmerkte het optreden van de Amsterdamse kenkeraad als sektarisch, m.i. terecht.
Aan zijn vriend Groen van Prinsterer heeft hij uitvoerig hierover geschreven, o.a. op 12 januari 1843:
"Voortdurend blijf ik vereenigde zamenwerking der Christenen in ons vaderland wenschelijk achten.
Vóór mijne Afscheiding van, het Hervormde kerkgenootschap, zag ik de Afscheiding een gebrek, dat Iater bij de toenemende vervolging en de behoefte die ik gevoelde om daartegen te getuigen, meer uit mijn oog verdween, maar dat spoedig wed-er door mij opgemerkt werd: een niet genoegzaam beseffen van de noodzakelijkheid om de vereniging der geloovigen meer aan te dringen, dan eene afscheiding, zoo als die heeft plaats gehad."
Eenheid der gelovigen
Wormser zocht de eenheid van allen die van Christus zijn, geen eenheid boven geloofsverdeeldheid.
Onder de afgescheidenen meende hij andere motieven te ontdekken. En zo is hij erg teleurgesteld geweest. Meer dan anderen heeft hij de "crisis der jeugd" in de kerken van de afscheiding ontdekt en gevoeld. Op 25 juni 1845 schreef hij:
"Ik verlang zeer bij onze theologanten ijver te zien; maar ik ben ook huiverig voor menschelijke geanimeerdheid. De bestaande Afscheiding heeft zoo dikwijls, in plaats van zedig het licht van een godzaligen wandel te laten schijnen, met hare gaven, somtijds met hare inbeeldingen voor de oogen der wereld eene illuminatie willen ontsteken; maar zij is in veile opzigten door haar eigen gloed verteerd geworden."
Vervolgens wijst hij op de gewoonte van verschillende predikanten om de Gemeenten met steeds meer preken te overladen, waardoor men zich niet "praktikaal en door omgang", maar "bespiegelend en op papier" met de gemeenteleden bezighoudt. Bovendien zijn die preken meestal niet anders dan "copij-en van zooveele anderen". Wat zal het gevolg hiervan zijn?
"Een papierengeloof, papieren kracht, papieren Christenen; die over alle gebrek zuchten, en niets weten te handhaven."
Een woord om van te leren, ook vandaag.
All onze kerkelijke ijver, die de eenheid van de gelovigen, in de weg staat, is van geen waarde. En als sprekers tot sprekers en woordverkondigers tot theologen worden, zal de verkeerde Invloed daarvan zich lang doen geilden.
De historie van de afgescheiden kerken kan ons tot een les zijn.
De brieven van de Amsterdamse emigranten uit Amerika kunnen ons mede de ogen openen. *)
*) Dr J. Stellingwerff, Amsterdamse emigranten, onbekende brieven uit de prairie van Iowa (1846-1873), uitgave Buijten en Schipperheijn, Amsterdam.