Techniek: zin, onzin of waanzin? *)
1978-09-08
Inleiding - Jaargang 22
- nummer 33
Er is veel ophef rond de techniek.
Door sommigen wordt ze verketterd, door anderen met vreugde begroet en ingehaald.
Ook onder christenen komen deze twee standpunten vóór, soms zelfs bij één-en-dezelfde persoon.
In de nu gestarte serie artikelen wil ik ingaan op de vraag naar de zin van de techniek. Als vanzelf zullen we dan ook on-zin en waan-zin van de techniek signaleren.
De volgende paragrafen komen aan de orde: de idee dat de techniek 'neutraal' zou zijn - oorsprong van die idee - gevolgen van die idee - christelijk perspektief voor de techniek en haar ontwikkeling - normen voor de techniek In een volgende serie artikelen wil ik stilstaan bij de typische aard van de moderne techniek door de wetenschappelijke basis.
De idee van een neutrale techniek
Heeft de idee van een neutrale wetenschap zijn duizenden verslagen, de gedachte van een neutrale techniek heeft zijn tienduizenden verslagen.
Daarom is het belangrijk erbij stil te staan wat die idee inhoudt, hoezeer die lééft, waar die vandaan komt, waartoe die leidt.
Kort (èn grof) gezegd komt de idee van een neutrale techniek hierop neer: het gaat in de techniek om apparaten, gereedschappen, instrumenten e.d .... kortom om dingen en dan nog vooral om het vervaardigen daarvan, om de vraag: hóe maak ik ... ?
welnu: dat is louter een kwestie van het kennen van natuur-wetten en het slim gebruiken daarvan.
Wat heeft bijvoorbeeld het produceren van een draaibank te maken met je geloof, met je levensovertuiging?
Of het aanleggen van een weg?
Of het 'bouwen' van een computer?
Of het ontwikkelen van nieuwe elektronische onderdelen?
In deze visie is de techniek-opzichzelf neutraal.
Pas bij het gebruik van de resultaten komen normen te pas. Je kunt ieder produkt ten goede of ten kwade gebruiken, en de huidige problemen rond de techniek zijn alle te wijten aan een verkeerd gebruik.
Als klassiek voorbeeld wordt dan altijd het mes op tafel gelegd, figuurlijk gesproken dan. Je kunt een mes zowel ten goede gebruiken om brood te snijden, maar ook ten kwade om iemand mee te doden.
Dát echter kun je de techniek of de technikus niet verwijten.
Het gaat er maar om hóe je de techniek gebruikt; de techniek zelf is neutraal. Daarvoor gelden geen normen, alleen natuurwetten! Punt uit.
Denk nu niet, dat deze vrsie bij christenen niet zou voorkomen.
Lees maar; een paar citaten uit een onverdacht-christelijk familieblad: ' ... computers kunnen zowel een zegen als een vloek zijn voor de mensheid. Het is net als met kernenergie: ook die kan ten goede en ten kwade worden aangewend'
En
'Kortom: de computer zelf is niet 'duivels' of 'demonisch', maar de mens áchter de computer bepaalt of die tot zegen of schade wordt aangewend. '
Beide citaten zijn afkomstig uit een artikel over de dreiging van computers. Als je niet meer zegt dan dit (en méér werd er niet gezegd in dat artikel) dan zeg je veel te weinig. Dan geef je eigenlijk alleen maar alternatieve voorbeelden voor het broodmes hierboven. Dan wekt men op zijn minst de indruk, dat alleen van het gebruik van de computer dreiging uitgaat, en dat het maken ervan neutraal zou zijn.
Algemeen gesproken: dat de techniek-op-zichzelf neutraal zou zijn.
U ziet: ook onder christenen heerst de gedachte van een neutrale techniek - misschien juist onbewust, maar dat is- des te gevaarlijker.
En om nog dichter bij huis te blijven: hoe komt het dat zo weinig EHstudenten de 'techniek' als keuzevak in hun pakket hebben? (wel vele alfa-vakken, doch nauwelijks bèta-vakken).
En: hóe komt dat met name zovele ouderen de schouders ophalen als ze kritiek op de techniek (veelal van de kant van jongeren) vernemen?
Is het niet omdat ze niet beseffen dat techniek en geloof iets - wat zeg ik? alles! - met elkaar te maken hebben?
Is het teveel gezegd als ik stel, dat de idee van een neutrale techniek zijn tienduizenden heeft verslagen?
Het is vooral onwetendheid die hieraan debet is. En daarachter schuilt weer gebrek aan bezinning over het doen en laten van de mens.
Voor christenen is zoiets ontoelaatbaar; de Here, onze God, heeft zijn Woord niet-voor-niets gegeven. Is hier niet het woord van Hosea van toepassing: ' ... het volk gaat te gronde door gebrek aan kennis .. .'?
(Een volgende keer verder over de oorsprong van de idee dat de techniek neutraal zou zijn; in een nog later stadium zijn we eraan toe om een bijbels inzicht op de techniek te ontwikkelen.)
*) Enigzins gewijzigde tekst van lezingen aan de Evangelische Hogeschool te Amersfoort.