Opgebrand…
2005-03-25
In Opbouw (2005/03) werd geschreven over een burnout. 25 jaar geleden had nog niemand daar ooit van gehoord Tegenwoordig krijgt het onderwerp veel aandacht in de media. Maar wat is een burnout? Wat zijn de oorzaken? Een aantal kenmerken op een rijtje.- Jaargang 49
- nummer 6
Plotseling, na een gesprek met enkele leden van de kerkenraad, ging het helemaal niet meer. Het was of er iets in zijn hoofd knapte. Van de ene op de andere dag werd alles hem teveel, zowel thuis als in de kerk. Niet maar voor enkele weken, het herstel kostte hem jaren. Het verhaal van de predikant Adrian Verbree, die zijn ervaringen heeft beschreven in het boekje Eclips. Ds. Freddy Gerkema heeft er in ‘Opbouw’ uitgebreid aandacht aan besteed.
Opgebrand
Wat is een burnout eigenlijk? In gewoon Nederlands vertaald betekent het: opgebrand. Pieter Dingemanse (zie de noot aan het eind van dit artikel) vergelijkt de menselijke energiehuishouding met een accu. Als die accu lange tijd veel energie moet leveren zonder dat hij wordt bijgevuld raakt hij leeg. Mensen die over een langere periode eerdere signalen van ‘opbranden’ negeren komen uiteindelijk in het laatste stadium van dat opbranden terecht: de burnout.
Burnout heeft te maken met de stresshormonen in het lichaam (adrenaline en cortisol). Als de stress te lang duurt slaat de gevoelsthermostaat op hol. Je reageert dan bijvoorbeeld zeer snel geïrriteerd. Het gevolg is tevens dat de afweer vermindert.
Vandaar dat mensen die tegen een burnout aan zitten ook vatbaarder zijn voor griep en verkoudheid.
Overspannen? Depressief?
Is burnout niet gewoon een modern woord voor overspannen? De symptomen lijken inderdaad sterk op overspanning.
We spreken echter van overspannenheid als er een duidelijke aanleiding is (bijvoorbeeld een verhuizing) en als de klachten in relatief korte tijd zijn ontstaan.
Bij een depressie is de oorzaak van de lusteloosheid niet in de eerste plaats de vermoeidheid, maar de leegte, de somberheid, het gevoel toch niets te kunnen.
Bij een burnout bestaan de klachten al veel langer (minimaal een jaar). Een verhuizing is dan hooguit de druppel die de emmer deed over lopen.
Terwijl iemand bij overspanning na een rustperiode weer vrij snel weer aan het werk kan (bijvoorbeeld na 3 maanden) duurt dit bij een burnout veel langer, soms zelfs jaren.
Oorzaken
a) Burnout heeft deels te maken met het tempo waarin mensen moeten werken. We willen steeds meer doen in steeds minder tijd. Het gevolg daarvan is dat iemand ‘bezuinigt’ op de manieren die energie opleveren en steeds meer tijd steekt in ‘energievreters’. Uiteindelijk komen lichaam en geest niet meer tot rust.
b) Ook spelen temperament en karakter van de persoon een rol. Iemand die perfectionistisch is is vatbaarder voor burnout. Ook mensen die slecht voor zichzelf zorgen (en vooral aan anderen denken) lopen een groter risico.
c) Factoren die met het werk te maken hebben zijn o.a.: de sfeer op het werk, de relatie met de direct leidinggevende en tegengestelde normen en waarden op het werk. Bij dat laatste kun je bijvoorbeeld denken aan een medewerker in de hulpverlening (‘we zijn er om mensen te helpen’) die al zijn tijd moet steken in procedures en formulieren.
Ik kwam in de kerkenraad met het idee om hard aan het werk te kunnen in de gemeente. Pastorale bezoeken, contacten met de jeugd, bidden voor de gemeente. Helaas blijkt het werk in de kerkenraad er heel anders uit te zien. We zijn bijna alleen maar bezig met ingekomen stukken, met regelzaken, met het salaris van de dominee…
Voor de leden van deze kerkenraad zou het goed zijn om te inventariseren wat de stress veroorzaakt. En waardoor voelen de leden van de kerkenraad zich gesterkt en bemoedigd? Is dat nog met elkaar in verhouding?
Symptomen
Bij de beschrijving van de burnout gaat het om een groep van symptomen, die per persoon nog aanzienlijk kunnen verschillen. Een aantal van deze verschijnselen zijn: lichamelijke symptomen (bijv. frequente hoofdpijn, spierpijn, darmklachten), verstoorde gevoelens (zoals onvermogen om je te ontspannen, snelle stemmingswisselingen, achterdocht, het snel geïrriteerd raken) veranderd denken (zwart-wit denken, moeite met het nemen van beslissingen, vergeetachtigheid, gebrekkige concentratie) veranderde gedragssymptomen (rusteloosheid, impulsiviteit, neiging tot agressie) veranderde werkhouding (minder productie, minder interesse, cynisme, afhankelijkheid van anderen).
Om een burnout vast te stellen wordt tegenwoordig vaak gebruik gemaakt van vragenlijsten.
Werk of ook privé?
Veel omschrijvingen noemen burnout werkgerelateerd. Dat lijkt mij onjuist.
Je kunt ook opbranden van vrijwilligerswerk, van de zorg voor je zieke ouders, van een gezin of vrijwilligerswerk in de kerk. In de praktijk gaat het bij een burnout eigenlijk altijd om een combinatie van factoren.
Uiteindelijk wordt de draaglast veel groter dan de draagkracht van die persoon.
Behandeling
De behandeling van een burnout moet gericht zijn op het herstel van evenwicht, zodat de accu weer energie kan leveren. Dat betekent dat iemand in kaart moet hebben wat belastend voor hem is en uit welke activiteiten hij energie put.
Een opdracht in een therapie is bijvoorbeeld: 'Bedenk eens 40 dingen die u leuk vindt.' Zo’n vraag zet iemand wel even aan het denken… Als je eenmaal weet welke factoren belastend zijn en welke energie opleveren heb je een beter zicht op de balans die je nodig hebt om het vol te houden. Een buitengewoon belangrijke factor bij het herstel is lichaamsbeweging: wandelen, fietsen, zwemmen, hardlopen enzovoorts. Juist in drukke tijden moet je op die activiteiten niet bezuinigen…
Dominee Vlietstra vindt het preken belastend. Toch is het iedere keer weer een voldoening als hij een preek gehouden heeft. Stress en energie zijn dan nog redelijk in evenwicht. Pastorale bezoeken bij oudere gemeenteleden ervaart hij als bemoedigend, hij put er vaak energie uit. De druk van allerlei bezoeken aan randkerkelijke leden is belastend. Hij voelt zich vaak tekort schieten en het zijn zoveel adressen. Kijkend naar de energie zou je kunnen stellen dat een goed bezoek aan een ouder gemeentelid de energie levert om ook een lastiger bezoek aan een randkerkelijk gemeentelid aan te kunnen. Gaat de predikant alleen op bezoek bij randkerkelijke leden, dan kost hem dat op termijn teveel energie. De kerkenraad dringt er echter op aan om vooral de randkerkelijke leden te bezoeken. Daarmee ontstaat voor ds. Vlietstra ook nog een spanningsveld met de kerkenraad. Hij vindt aandacht voor randkerkelijke leden belangrijk, maar hij wordt er ook zo moe van, hij heeft het gevoel dat hij dat niet allemaal aan kan. Gelukkig heeft hij ontdekt dat ook het hardlopen hem veel energie oplevert. Helaas is het de afgelopen maanden zo druk geweest dat hij daar niet meer aan toe is gekomen. Inmiddels merkt hij op dat hij vaker moe is en dat hij slechter slaapt…
Nieuw begin
Is een burnout het einde? Wie eenmaal een burnout heeft gehad zal altijd voorzichtiger moeten blijven functioneren. Zo iemand moet zijn leven blijven zoeken naar de juiste mix van rust en onrust. Het betekent ook het omgaan met ‘beperkingen’ zoals ’s avonds vroeg naar bed en slechts een beperkt aantal avonden de deur uit.
Een somber perspectief? Dingemanse eindigt zijn boek met het hoofdstuk: 'Burnout, een nieuwe kans!' De periode van een burnout is een moeilijke periode, het is een diep dal. Toch geeft een burnout iemand ook de kans om het leven opnieuw in te richten. De interviews met mensen die een burnout hebben doorgemaakt laten dat ook zien: een veranderde werkhouding, een diepere relatie met de partner en de kinderen, een andere betrokkenheid op God: het ervaren van ruimte.
Het boek van Dingemanse begint met een citaat uit het boek Prediker. Soms denk ik wel eens: zou de Prediker die ruimte hebben ervaren na een periode van burnout?
Voor dit artikel werd o.a gebruik gemaakt van: Pieter Dingemanse: 'Wat burnout met je doet.' Omvang: 177 bladzijden, prijs € 13,50. In dit helder geschreven boek staan 5 persoonlijk getinte interviews met mensen die een burnout hebben meegemaakt. Daarnaast worden manieren van hulpverlening beschreven. In het boek staan ook voorbeelden om meer systematisch zicht te krijgen op stressbronnen en factoren die ontspanning brengen.