De drie-eenheid is fantastisch nieuws
2012-12-08
Heb ik ergens een afslag gemist? Hoe kan het dat ik altijd dacht dat de drie-eenheid theorie en mysterie was? En nu hebben drie mannen met lange baarden mijn wereld op z’n kop gezet: de drie-eenheid is fantastisch nieuws en verdiept alles wat ik geloof en wie ik ben! De drie-eenheid bepaalt mijn visie op missionaire groepen, de kerk, mezelf als persoon en omgekeerd. De drie-eenheid staat in het middelpunt van de theologische belangstelling. - Jaargang 56
- nummer 24
Een artikel over de drie-eenheid: God is Vader, Zoon en Heilige Geest. Volgens mij zijn er mensen die dan denken: ‘Wat verandert er in mijn leven als ik daar meer of minder besef van heb? De drie-eenheid is toch alleen theorie?’ En wat voor theorie. Hoe kan één nu drie zijn? Dan krijg je van die sommetjes.
Het is niet 1 + 1 + 1, want dat is 3, het is 1 * 1 * 1. Maar de drie-eenheid is toch geen wiskunde? Is de drie-eenheid niet gewoon uitgevonden door een aantal theoretische monniken die niets beters te doen hadden? Hadden ze zich maar beperkt tot trappistenbier.
Of iets minder negatief, maar nog steeds met weerstand: blijft de drieeenheid niet een mysterie dat je misschien wel gelooft, maar uiteindelijk toch niet begrijpt?
Klungelen
Kunnen we voorbij de weerstand van ‘te moeilijk’ en ‘te theoretisch’? Ja, ik denk dat dat kan. Ik ben er zelf een voorbeeld van. Dit jaar ben ik met het thema vriendschap aan de slag gegaan en ik kwam als vanzelf bij de drie-eenheid terecht. Vriendschap heeft immers met relaties te maken en als God nu relaties in zichzelf heeft, dan zou God zelf wel eens de basis kunnen vormen voor onze vriendschappen. Want wij zijn gemaakt naar Gods beeld.
Tegelijkertijd zag ik mezelf klungelen met onhandige voorbeelden, zoals: God is net als water. Water komt in drie vormen voor: ijs, vloeibaar water en stoom. Maar het is altijd water. Drie vormen, één water. Zo is God Vader, Zoon en Heilige Geest: Drie-Een. Dat voorbeeld is onhandig, omdat water niet alle drie tegelijkertijd is. Het is of ijs of water of stoom. Maar God is altijd Vader, Zoon en Heilige Geest.
Ik zag mezelf dus al klungelen. Maar ik ben er voorbij. Het heeft lees- en zoek- en denktijd gekost, maar ik ben er voorbij. En het doel van dit artikel is niet anders dan een uiting van mijn verlangen om anderen te laten delen in mijn vreugde.
De weg naar die vreugde loopt wel via theorie en geschiedenis. Via de kerkgeschiedenis gaan we op weg naar een eenvoudige zin die iets eenvoudigs en revolutionairs zegt over de drieeenheid.
Ik besef dat ik in dit artikel laat zien dat ik nog maar net op weg ben in dit onderwerp. Ik heb dan ook niet de pretentie dat ik theologiseer. Ik signaleer en populariseer, omdat ik hier graag meer over zou willen horen op het grondvlak van de kerk.
Vragen rondom individualisme en gemeenschap zijn in onze tijd erg belangrijk en ons nadenken over missionaire groepen beïnvloedt ons beeld van God en omgekeerd. Juist daarom vraagt de leer van de drie-eenheid onze aandacht.
De grote vraag
Wat is de grote vraag bij de drieeenheid?
Vraag het iemand en dit is zijn antwoord: hoe kan de ene God drie zijn? Maar je kunt deze vraag ook andersom formuleren: hoe kunnen drie tegelijkertijd één zijn? Dat klinkt als dezelfde vraag, maar het is echt anders als je er een tijdje over nadenkt.
Daarvoor duiken we in de kerkgeschiedenis.
Het Romeinse Rijk was in de vierde en vijfde eeuw opgesplitst in twee delen.
Aan de ene kant had je het West-Romeinse Rijk, met Rome als hoofdstad.
De taal van de kerk was hier Latijn.
Aan de andere kant had je het Oost-Romeinse Rijk, met Constantinopel als hoofdstad. Daar spraken de mensen voornamelijk Grieks. De kerk in het Westen groeide uiteindelijk uit tot de Rooms-Katholieke Kerk. De kerk in het Oosten tot de Oosters-Orthodoxe kerken.
De kerk in het Westen begon met de eenheid van God. Hun vraag was: hoe kan de ene God drie zijn? Het risico dat je loopt als je begint met de eenheid van God, is dat je eindigt met één God die drie rollen speelt. Met een technisch woord heet dat ‘modalisme’.
De vergelijking met water lijdt daar ook aan: water is dan weer vloeibaar, dan weer vast, dan weer gasvormig, maar nooit alle drie tegelijkertijd.
De kerk in het Oosten begon aan de andere kant. Zij begonnen met Vader, Zoon en Heilige Geest. Zij zeiden dingen als: ‘Vader, Zoon en Heilige Geest zijn net zo onderscheiden als Petrus, Jakobus en Johannes.’ Hun vraag was vervolgens: hoe kunnen die drie toch de Enige God zijn? Begin je met de drie, dan loop je het risico dat je met drie goden eindigt. Dat heet met een technisch woord ‘tritheïsme’.
West: hoe kan één drie zijn?
De vraag van het Westen was dus: hoe kan de ene God tegelijkertijd drie zijn?
Nu stelden de mensen die vraag wat theologischer. Ze vroegen zich af hoe God één van wezen kon zijn en tegelijkertijd drie personen.
De kerk in het Westen stelde die vraag natuurlijk in het Latijn. En de kerk in het Oosten stelde zijn vraag – hoe kan het ook anders – in het Grieks. We voelen de verwarring al opkomen...
Het Griekse woord voor wezen, Gods wezen, is ousia. Vertaal je dat naar het Latijn, dan krijg je essentia. Maar de Latijnsprekende kerk had een voorkeur voor een ander woord, namelijk substantia. Daar komt ons woord substantie vandaan. Sub betekent zoiets als ‘onder’. Denk aan subwoofer, voor de onderliggende, lage tonen. Of het Engelse woord voor onderzeeër: ‘submarine’.
‘Stantia’ of ‘statis’ heeft met staan te maken. Dus als de mensen in die tijd spraken over Gods wezen, dan spraken de Latijnen over Gods substantia en de Grieken over Gods ousia.
Het Latijnse woord voor persoon is verder persona en als je dat vertaalt in het Grieks, dan krijg je prosoopon. Dat woord persona kwam trouwens, net als het Griekse woord prosoopon, uit de toneelwereld. Een persona of een prosoopon is een masker, een rol die je speelt.
Augustinus zei dat God één substantia en drie personae was. En die ene God was alwetend, almachtig, enzovoorts.
Maar hoe klinkt dat: God als een alwetende, almachtige substantie? Niet echt persoonlijk. En bij mij roept het nog iets anders op. Ik hoor: drie personen en daaronder nog een substantie.
Of: God is een substantie die zich uitsplitst in drie personen. En dan is het net of er onder of achter Vader, Zoon en Heilige Geest nog een God verstopt zit. De echte God. En dan heb je zomaar een vierde God. En die vierde, verstopte God is onkenbaar.
De Grieken hadden ook zo hun problemen met die uitspraak. Het woord substantia kent een woordelijke vertaling naar het Grieks: hypostasis. Met dezelfde betekenis: dat wat eronder ligt. In het Grieks krijg je dus dit: één hypostasis en drie prosoopa. De Grieken hoorden: één God met drie maskers.
Eén God die drie rollen speelt.
Hij speelt de rol van de Vader en in de tijd van Jezus de rol van de Zoon en nu speelt hij de rol van de Heilige Geest. Modalisme.
Dat is nu precies wat ik bedoel als het gaat over drie-eenheid: veel te filosofisch, veel te technisch, veel te afstandelijk.
God is een substantie. Kun je het je voorstellen? Op een goede dag komt Mozes thuis met zijn schapen en rent naar Sippora: ‘Nu moet ik je toch wat vertellen: de goddelijke substantia is aan mij verschenen.’ Of Thomas, als Jezus een week na Pasen aan hem verschijnt: ‘Mijn Heer en mijn God! Maar wacht eens even: hoe zit dat nu precies met uw ousia?’
Oost: hoe kunnen drie één zijn?
Daarom is het nu tijd om over te gaan naar de Griekse kerk. En wel naar de zogenaamde Cappadocische Vaders.
Toevallig zijn dat er ook drie: Basilius de Grote, Gregorius van Nyssa en Gregorius van Nazianze. Deze drie hebben veel betekend voor de leer van de drie-eenheid, want zij maakten de grote ‘move’ uit deze filosofische spraakverwarring.
Wat is nu het meest fundamentele dat je over God kunt zeggen? Dat God eeuwig is? Alwetend? Almachtig? Dat God een substantie is? Dit is wat de Cappadocische Vaders zeiden: ‘Het meest fundamentele dat we over God kunnen zeggen is dit: God is Vader, Zoon en Heilige Geest. Daar zit niks onder. God is Vader, Zoon en Heilige Geest.’ Technisch gezegd: prosoopon = hypostasis.
En wat is dan het wezen van God, zijn ousia? Gods wezen is liefde. Daarin vindt God zijn eenheid. Vandaar dat die Cappadocische Vaders er ontzettend graag over spraken dat God liefde is. God is Vader, Zoon en Heilige Geest die elkaar liefhebben. Dat is het diepste wat we over God kunnen zeggen en weten.
Maar is dit niet een omschrijving van drie goden die elkaar erg aardig vinden?
Tritheïsme, om het technisch te zeggen. ‘Nee’, zeiden de Cappadociërs.
‘We hebben namelijk niet gezegd dat het drie individuen zijn, maar drie personen.’ Een individu is iemand die je kan afsplitsen. Iets of iemand die je los van de rest kunt bekijken. Maar een persoon is iets heel anders – personen beschrijf je, personen bestaan door middel van hun relaties. Vader, Zoon en Heilige Geest zijn drie personen en ze zijn door hun liefde volkomen één, ook in alles wat ze doen. De Vader zendt de Zoon en de Zoon doet het werk in de kracht van de Heilige Geest. Wanneer je de één noemt, zijn de andere twee nooit uit zicht. Vader, Zoon en Heilige Geest zijn één in hun liefde en in hun werken. Personen, geen individuen.
Omgedraaid
Wat is er nu gebeurd? We hebben geen filosofie meer. We hebben een eenvoudige zin die je kunt onthouden.
En die zin is radicaler dan je op het eerste gezicht denkt. Ik geef één voorbeeld. Wat antwoordde die willekeurige voorbijganger toen je hem of haar vroeg naar wat het meest fundamentele is dat je over God kunt zeggen? Alwetend, almachtig, onzichtbaar?
Dat klinkt verdacht veel als Griekse filosofie... En met die definitie of omschrijving kom je ook in de problemen.
Want hoe kan Jezus God zijn als Hij niet alles wist, niet alles kon en niet onzichtbaar was? Zie je wat er gebeurt? Wij beginnen met onze definitie van God en leggen die vervolgens op de God van de Bijbel en komen dan in de problemen. Want de God van de Bijbel voldoet niet aan onze criteria voor God.
De Cappadociërs draaiden het om. Als we willen weten wie God is, moeten we beginnen bij de Bijbel. En dan is het meest fundamentele dat we over God kunnen zeggen dit: God is Vader, Zoon en Heilige Geest die elkaar liefhebben.
Tot slot: de consequenties van dit alles zijn enorm. Als Gods eenheid Gods liefde is en wij geschapen zijn naar zijn beeld, dan zijn wij dus ook bedoeld om lief te hebben. En wij zijn dus ook bedoeld om in onderlinge verbondenheid te leven. Wij zijn personen, geen individuen, bedoeld om geliefd te worden en om lief te hebben, bedoeld om geliefden te zijn.
Pieter Kleingeld is predikant van de NGK Maassluis en Missionair Consulent van de NGK.
| Verder lezen en luisteren In alle redelijkheid, Tim Keller. Het hoofdstuk over de goddelijke dans. Je moet alleen niet geloven dat het idee van de dans bij de Cappadociërs vandaan komt. Kijk naar de plechtige gezichten van die mannen en je weet genoeg. www.theopedia.com/Mike_Reeves. Vier Engelstalige lezingen van Mike Reeves over de drie-eenheid, waarvan de tweede de basis vormt voor dit artikel. De lezingen zijn tegelijkertijd humoristisch, toegankelijk en inzichtgevend. Reeves heeft ook een boek geschreven gebaseerd op deze lezingen. www.ccel.org. Vindplaats voor onder meer werken van kerkvaders. Je vindt hier bijvoorbeeld Over niet drie goden van Gregorius van Nyssa. De titel lijkt me duidelijk. Verkorte link: bit.ly/OnNotThree- Gods. Grenz – A Theology for the Community of God. Postmoderne dogmatiek, geschreven vanuit het perspectief van de gemeenschap. Christelijke Dogmatiek, Van den Brink en Van der Kooi. Hun werk is opgezet vanuit de drie-eenheid en wordt binnenkort in Opbouw besproken. |