• "De mens is hardleers"
1974-08-02
In het "Centraal Weekblad" van 15 juni publiceerde ds Overduin onder bovenstaande titel een artikel dat in de huidige geestelijke, kerkelijke, maatschappelijke en politieke situatie de overweging dubbel en dwars waard is. Ik neem het daarom hier in extenso over: Ergens las ik een citaat van Hegel: "de geschiedenis leert ons dat de mens niets leert van de geschiedenis".- Jaargang 18
- nummer 27
Oude fouten worden eindeloos herhaald in nieuwe gestalten en onder nieuwe namen. Oude dwalingen worden in een modieus pakje als splinternieuwe en originele waarheden verkocht. Waf zouden enkelingen en volken zich veel ellende kunnen besparen, wanneer zij lering uit de geschiedenis hadden getrokken.
Ouders zijn ook menigmaal door schade en schande wijs moeren worden.
Hadden ze nu een beetje meer (dat hoeft heus niet in alles en nog minder blindelings) naar hun ouders geluisterd, dan zouden zij langs een kortere en minder verdrietige weg wijzer zijn geworden.
En nu willen ze op hun beurt hun kinderen bewaren voor soortgelijke narigheden, maar ja, hun kinderen zijn all precies eender en in onze tijd nog een beetje meer hardleers, omdat traditie en gezag al vanzelfsprekend vieze woorden zijn.
Gelujkig niet bij allen. Men wil uit, eigen ervaring en door eigen experimenteren met het leven tot bepaalde levenswijsheid en levensstijl komen.
Je mag de mens - wals het heetniet het recht van dwalen en foutenmaken ontnemen.
Nu ja, daar zit wel wat in, voor zoveel dit een protest behelst tegen een onmondig-houden van jonge mensen. Maar men kan dit zo overdrijven, dat men in zelfgenoegzaamheid en zelfoverschatting geen gebruik wenst te maken van de ervaring en wijsheid van ouders, en dat men van de geschiedenis niets wil leren. (Men hoort wel eens domme kreten bij gebrek aan zakelijke argumenten) van "we leven nu in een andere tijd", alsof dit geen waarheid als een koe is, en "we moeten niet achteruit zien maar naar de toekomst", alsof het één het andere uitsluit.
Churchill zei: "wie ver in de toekomst wil zien, moet ver in het verleden kunnen kijken". Het is dus een verdrietige waarheid, die in vele opzichten opgaat: "de geschiedenis leert ons dat de mens niets leert van de geschiedenis".
Degeneratie of evolutie
Telkens horen we, dat wij in een geweldige crisis, een ingrijpende overgangstijd leven. Op allerlei gebied. Velen zeggen dat dit niet tegen te houden is. Wie zich verzet levert zielige en nutteloze achterhoedegevechten. Een nieuwe cultuur, een nieuwe maatschappij, een nieuwe wereldorde, een nieuwe moraal breken zich baan. Dat ligt in de lijn der ontwikkeling, Hier langs revolutionaire weg met noodzakelijk geweld en enorme schokken. en daar op de wat rustiger weg van evolutie.
Nu zal geen zinnig mens de loop der geschiedenis ronder meer willen afdammen noch het bestaande als een foto voor alle tijden willen vastleggen. Al zou men het willen, het kan niet. Maar noch het verleden noch het heden en noch de toekomst is ideaal, omdat de geschiedenis gemaakt wordt door zondige mensen.
Een christen, die nooit de feiten van het verleden of de feitelijke situatie in het heden tot normen mag verklaren, kan ook niet ronder meer om vooral niet achterlijk te schijnen - de ontwikkeling naar de toekomst automatisch als norm aanvaarden.
We moeten vooruit, maar in welke richting? Is het de richting van het Koninkrijk Gods, waarin God en mens tot hun recht komen? De beoordeling van het verleden, het heden en de toekomst is niet zo eenvoudig zwart-wit te geven, omdat in en door het handelen van de mensen zowel de satan als God bezig zijn.
Er is evolutie én degeneratie, ontwikkeling ten goede én ontwikkeling ten kwade. De Bijbel laat het ons telkens zien en de praktijk van het leven bevestigt het. Het Koninkrijk Gods is als een zuurdesem, dat het deeg van het hele leven in alle aspecten moet 'doorzuren'. Maar tegelijk spreekt Gods Woord van de grote afval, de ontaarding en de wetteloosheid. Daarom kan een christen niet achter alles 'aanhollen' noch het bestaande krampachtig vasthouden.
Het komt er op aan, dat we weten wat we niet en wat we wél moeten vasthouden en waar we niet en waar we wel achter aan moeten lopen.
De les der geschiedenis
Het is makkelijker de verkeerde en gevaarlijke achtergronden in bepaalde bewegingen in het verleden dan in het helden te onderkennen.
Toen ik in 1930 - dus drie jaren voor de machtsovername door Adolf Hitler - als jong predikant in Drente en later daarbuiten avonden er op uittrok om debatavonden te houden, was één van de actuele onderwerpen: christendom en nationaal-
socialisme. Toen waren er ook kerkmensen die heus meenden, dat het nationaal-socialisme gefundeerd was op 'het christendom'. Onder deze valse vlag presenteerde zich ook de N.S.B.
Men kan een hele serie oorzaken "opnoemen, waardoor zowel de opkomst en het succes van Hitler, Mussolini en Mussert te verklaren zijn. Onder die oorzaken waren vele misstanden: werkloosheid, armoede, inflatie, gebrek aan veiligheid, orde en gezag, straatterreur enz.
Geen wonder dat ook vele christenen zic!h lieten meenemen met de idealen van een nieuwe tijd.
Wie niet meedeed, verstond zijn tijd niet en begreep niet dat de oude stand van zaken voorgoed had afgedaan.
Als men maar geen enkel actief of passief verzet pleegde, dan werd men geduld als behorend tot het 'uitstervend geslacht'.
Bij elke revolutie is er uiteraard sprake van ernstige misstanden. En wee degenen, die uit overwegingen van eigen belang die misstanden in stand hielden of die vergoelijkten, Laten wij ons nu alleen maar beperken tot de voorgeschiedenis van de franse, de russische, de fascistische en de nationaal-socialistische revolutie.
Verschrikkelijke en mensonterende toestanden. Maar wil dat nu zeggen, dat de nieuwe orde zoveel beter was? In sommige opzichten wel maar in meerdere opzichten heel wat erger.
De les der geschiedenis, die wij moeten leren is toch zeker, dat wij als christenen niet alle bewegingen en acties tegen werkelijke of vermeende misstanden kritiekloos mogen volgen, velen, die indertijd dansten om de vrijheidsboom (vrijheid, gelijkheid en broederschap) doorzagen de achtergronden niet. Zij haalden ondanks het feit dat ze zich patriotten (vaderlandslievenden) noemden, de fransen mei gejuich binnen en werden in feite landverraders.
Nu ons land en volk hebben het moeten bezuren. En toch waren onder die patriotten eerlijke idealisten.
Maar vanwege gebrek aan inzicht in de achtergronden waren zij tegelijkertijd gevaarlijke, onnozele halzen.
Hetzelfde gebeurde in de jaren rondom de laatste wereldoorlog. Alle N.S.B.-ers waren geen schurken, hoewel de meesten wel. Zij noemden zich ook bij uitstek strijders voor 'volk en vaderland', voor sociaie gerechtigheid en de christelijke grondslagen van staat en maatschappij, voor een sterk en zelfstandig nationaal 'bestaan onder de Oranjes.
Maar toen de duitsers binnenvielen kwam de aap uit de mouw.
Met vlaggetjes en applaus werd de vijand begroet. Om hun nationaalsocialistische opvattingen op te leggen aan de meerderheid van ons land ontpopten deze 'patriotten' zich in feite als landverraders.
Vellen trokken zich teleurgesteld terug.
Dat hadden ze in hun protest tegen de misstanden niet bedoeld.
Deze idealisten waren door gebrek aan inzicht in de achtergronden en doelstellingen tegelijk gevaarlijke en onnozele halzen. Ze hadden aanvankelijk meegewerkt aan iets verschrikkelijks dat ze nooit bedoeld of zelfs vermoed hadden.
En nu vandaag
Natuurlijk leven we niet in een volmaakte maatschappij, maar het is waanzin zulk een gehuil aan te heffen alsof wij leefden in Spanje, Griekenland, Rusland, India, Zuid-Amerika of waar ook. Wanneer elk woord van dankbaarheid over onze maatschappij verraad betekent en alleen felle kritiek gehoord mag worden, dan hebben de maatschappijcritici alle gevoel voor verhoudingen verloren. Goed, er valt nog veel te verbeteren. Maar dat wij in een gevaarlijke: situatie verkeren, die veel overeenkomst vertoont met de perioden vlak voor de franse-, russische- en nationaal socialistische revolutie, dat staat voor mij vast.
Volgens een bepaalde strategie, waarin het conflict-model verheerlijkt en het harmonie-model verworpen wordt, zien wij een ernstige ondermijning van zedelijke waarden van ons volksleven.
U moet de achtergronden zien.
Het gaat bij de bewuste maatschappij-critici niet om directe verbeteringen maar om verslechteringen om in die weg het doel te bereiken. En ook nu lopen vele idealisten die de achtergronden niet doorzien, als onnozele halzen mee, totdat...
Minister Vredeling komt er ook wel achter, wat de eigenlijke strategie van de V.V.D.M. is, zodat hij moest uitroepen 'ik ben wel goed maar niet gek'.
En het drama 'Nieuw Dennendal' is 'veel meer en veel ernstiger dan een conflict over nieuwe behandelingsmethoden voor de pupillen. Daarover is met wederzijdse goedwilligheid en openheid te praten. Maar de niet bepaald conservatieve bemiddelingscomrnissie Langemeijer is er ook wel achter gekomen, dat men hier botst tegen zeer gevaarlijke dictatoriale achtergronden onder de vlag van consequente democratisering.
En het studenten-verzet heeft een veel ernstiger achtergrond dan de duizend gulden collegegeld. De aap kwam wel uit de mouw, toen op de vergadering van de Nijmeegse studenten de strijd uitgebreid moest worden naar de arbeiders om de gevestigde orde om te gooien. De rode vlaggen werden al ontrold. En de spreekkoren herhaalden heftig 'geen politie in de universiteit'. Geen gezag, want wij alleen zijn het gezag.
U zult het zien gebeuren, dat de bewuste leiders in het studentenverzet en in de V.V.D.M. met rode vlaggetjes de Russen zullen binnenhalen.
En de idealisten zullen schrikken, want dat hebben ze niet bedoeld.
Daarom moeten wij nodig ophouden als sufkousen te leven, die de les der geschiedenis nog niet geleerd hebben.
Men moet ophouden om meer kritiek te oefenen op de politie, wanneer zij het geweld en de misdaad wil keren, dan op de misdadigers zelf.
Men moet ophouden geen principieel en praktisch verschil te zien tussen geweld en misdadigers en ordeverstoorders én het geweld, dat de politie na veel geduld gebruikt om de misdaad te beteugelen.
Men moet ophouden direct in de kamer met interpellaties te komen over het optreden van de politie, die zich toch al zoveel moet laten welgevallen en zoveel risico's moet nemen.
Men moet ophouden direct met kritiek klaar te staan, wanneer de politie met honden de orde wil handhaven of misdadigers op het spoor te komen, alsof deze honden bloedhonden zijn, die direct de mensen verscheuren. Dan treur ik meer over die politieagenten die neergeknald worden.
Wie uit zwakheid en angst straatterreur toelaat, baant de weg naar, rechtse of linkse dictatuur. Men moet ophouden direct in de kamer opheldering te vragen over de uitspraak van minister de Gaay Fortman, dat geweld helaas met geweld gekeerd moet worden, alsof een zachtmoedig man als deze minister in de wieg gelegd is om hoofd van de geheime politie te worden.
En wanneer "De Nijenburgh" in Baarn (ds Overduin bedoelt zonder twijfel De Jelburg waarover ik in vorige nummers van Opbouw schreef - C.V.) zo nodig haar lokaliteit moet afstaan voor propaganda voor de communistische partij, dan staat dit gelijk met het gastvrijheid verlenen aan de N.S.B. in de dertigei: jaren. Over dat laatste in het verleden gaat vandaag nog terecht een gehuil op. Kan dit niet over hetgeen in het heden gebeurt?
Wijze woorden van Hellmuth Schmidt
In een artikel van Jaap den Boef in Trouw/Kwartet las ik wijze woorden van de nieuwe bondskanselier Helmuth Schmidt. Deze man heeft ook kennis gemaakt in eigen socialistische partij met de gevaarlijke mentaliteit en het gevaarlijke streven van de linkse extremisten. Dezelfde ervaringen, die wij in Nederland opdoen. 'Hij is voor recht en orde, hetgeen niet in goede aarde zal valten bij de jonge socialisten en de 'Jusos'.
'Het is niet genoeg het zgn. establishment (bestaande orde) aan te vallen en te provoceren, maar men moet ook weten en zeggen, wat men er positief tegenover kan stellen.
Wij hebben geen zin aan show-discussies mee te doen, die alleen de eigen geldingsdrang van de organisatoren bevredigen kunnen. Wij willen ook niet luisteren naar degenen, die het gesprek misbruiken om te beledigen. En wij zulten niemand helpen, die nadrukkelijk het negeren van de staat op zijn programma heeft staan, want wij weten dat de grote meerderheid der jongeren een democratische instelling heeft. Zonder vertrouwen geen autoriteit. Zonder autoriteit kan men niet regeren.
Wij moeten oppassen dat de persoonlijke autoriteit in onze dagen in Duitsland niet door het slijk wordt gehaald. Autoriteit mag niet tot boeman gemaakt worden. Wij zullen niet met ons laten spelen of het nu is door Trotzkisten, die over de permanente revolutie zwetsen, door serieuze communisten en linkse sectariërs of door oude nazi's, de nieuwe warhoofden en de reactionairen'.
Ja, nu hoort u het ook eens van een ander, een socialist.
Deze gezonde taal gepaard met gezonde daden hebben ook wij nodig in alle sectoren van het leven. Denk om de les der geschiedenis. Of moeten we voor de zoveelste keer door schade en schande wijs worden?
Het verschijnsel dat ds Over duin in dit opstel signaleert is de openbaring van een gang van zaken die zich in de geschiedenis, speciaal in die van de kerk, ononderbroken heeft voorgedaan en altijd tot katastrofale gevolgen heeft geleid.
We kunnen die gang van zaken kort zó omschrijven: De kerk, de christenen, worden altijd geconfronteerd met allerlei theorieën, ideologieën, filosofieën, werelden mensbeschouwingen en religies.
In iedere periode van de geschiedenis is er voorts steeds één daarvan die domineert, die "algemeen gangbaar" is, die beslag legt op de grote massa, die zo de heersende wordt. En dan ziet men steeds het tragische - en zondige! - verschijnsel, dat die óók in de kerk grote invloed gaat uitoefenen.
We hebben dan daarin te maken met "de geest dezer eeuw" die in de gestalte waarin hij zich in die bepaalde fase van de mensheidsgeschiedenis optreedtin de kerk infiltreert. Deze infiltratie openbaart zich dan steeds in een synthese tussen die gestalte van de "geest dezer eeuw" èn het christelijk geloof.
En het resultaat daarvan is een hybridische constructie die het leven des geloofs in de wortel aantast en de kerk verwoest.
In het begin van de geschiedenis der kerk b.v. was die “geest dezer eeuw" vooral de "gnostiek", de ideologie waarin het geschapene, de "goede schepping" gedevalueerd werd en als het lagere, ja, als het demonische, werd beschouwd.
Paulus en Johannes vechten in hun brieven reeds tegen dit kwaad. Prof. Berkhof schreef in zijn Kerkgeschiedenis dat de beïnvloeding door de gnostiek misschien wel de zwaarste verzoeking is geweest waarmee de kerk ooit te kampen heeft gehad.
Later kreeg het platonisme een enorme invloed in kerk en theologie.
Zelfs een reus als Augustinus kon zich aan de fascinerende invloed daarvan niet ontworstelen.
Om van de mindere goden maar niet te spreken.
Onvoorstelbaar diep is daarna de aristotelische filosofie in het leven der kerk ingedrongen. Thomas van Aquino is wel de "christelijke Aristoteles" genoemd. Het resultaat van het abjecte huwelijk tussen aristotelische filosofie en christelijke theologie was o.a. de scholastiek die tot op vandaag zijn onvoorstelbaar verderfelijke invloed op het geloof en het leven der kerk uitoefent.
Ds Overduin wijst in zijn artikel op de fatale invloed van de fundamentele secularisering van West-Europa die zich o.a. in de franse revolutie openbaarde. Het is die secularisatie welke Groen van Prinsterer als de Revolutie typeerde, de principiële en radikale breuk met de goddelijke openbaring, met het Evangelie van Jezus Christus. Deze manifesteerde zich in het in wezen atheïstische liberalisme en later in het eveneens in wezen atheïstische marxistische socialisme.
En, zoals ik zei, het tragische en zondige! - in de kerk is dan dat altijd opnieuw gepoogd wordt een "gecristianiseerde" vorm van deze ideologieën te construeren om deze daarna nota bene als het christendom bij uitstek aan de man te brengen!
In het midden van de .vorige eeuw was de overgrote meerderheid der christenen in ons land, -. speciaal de z.g. "ethisch-irenischen" - op diepgaande wijze beinvloed door het liberalisme. De dominerende figuur onder de ethischen, Ohantepie de la Saussaye Sr schreef eens "Onder de zogenaamde regtzinnigen is er veel meer liberalisme dan men vermoedt en zij zelven weten; onder de zogenaamde liberalen we,er meer anti-liberalismus, dan erkend of beleden wordt." Raker dan zo kan moeilijk aangeduid worden hoe diep de synthese tussen Revolutie en Evangelie in die tijd kerk en volk beheerste.
En nu leven we in een tijd waarin heel de westerse wereld allerlei hardnekkige pogingen ondernomen worden om het in wezen atheïstische en materialistisch communisme - met zijn dictatuur van het proletariaat -, dat na het liberalisme - de verabsolutering van het zichzelf tot norm stellende individu - het Europese kultuurleven binnendrong, in een noodlottige synthese met het Evangelie te combineren!
Het is voor de kerk van vandaag een zaak van leven of dood dat de ogen voor dit fatale streven opengaan!
Men bedenke dat elk van deze synthesen tussen werelds denken en leven èn het Evangelie, nadat die de greep op de kerk had verloren, een enorme geestelijke verwoesting, een onherstelbare ontkerkelijking achterliet!
Zo was het na het ineenstorten van het supranaturalisme uit het begin van de vorige eeuw.
Zo was het toen de Groninger School haar greep op de kerk verloor.
Zo was het toen het oude modernisme failliet sloeg.
En zo zal het ook weer zijn als de ideologie van "het politieke Evangelie" - die onmogelijke vermenging van Marxisme en Evangelie - haar kracht verliest en vervangen wordt door een nieuwe - als vóór dien niet de Grote Dag komt.