Het ontstaan van de Koude Oorlog
1974-08-09
Op 22 juni 1941 vallen Duitse troepen de Sowjet-Unie binnen. Operatie Barbarossa, zoals de code-naam luidt, is begonnen. De Sowjet-Unie wordt door deze aanval de bondgenoot van Engeland en enige maanden later ook van de Verenigde Staten ais dit land, door de Japanse aanvan op Pearl Harbor, eveneens in de oorlog wordt betrokken. Het gemeenschappelijk doel: de vernietiging van Nazi-Duitsland en de grote inspanningen .die noodzakelijk zijn om dit doel te bereiken hebben aanvankelijk de tegenstellingen binnen het bondgenootschap grotendeels aan het oog onttrokken. Die tegenstellingen zijn van het begin af aan present geweest. Tegenstellingen van ideologische aard hebben het wantrouwen in elkaars bedoelingen zeer versterkt. Het bondgenootschap is bovendien minder hecht geweest, dan men op het eerste gezicht zou denken omdat iedere partner zijn eigen doeleinden heeft nagestreefd.- Jaargang 18
- nummer 28
"De geschiedenis wordt gemaakt door het heden"
J. W. Schulte Nordholt
De president van de Verenigde Staten Franklin D. Roosevelt wil niet alleen de vernietiging van het nazisme, maar ook de vorming van een wereldorganisatie om de internationale rechtsorde te vestigen, Nauwe samenwerking tussen de grote mogendheden na beëindiging van de oorlog, is voor het tot stand komen van zo'n wereldorde, waarbij vrede en gerechtigheid zijn gewaarborgd, noodzakelijk. Stalin's doeleinden zijn totaal anders. Hij zoekt voor zijn land allereerst zekerheid. In concreto betekent dit een veilige westgrens. De Sowjet-Unie is sinds zijn ontstaan immers al verschillende keren vanuit het Westen dodelijk bedreigd. Stalin is er daarom voortdurend op bedacht geweest de Russische invloedssfeer uit te breiden tot een groot deel van Midden-Europa. Met name de Balkan is voor hem een bijzonder belangrijk gebied.
Churchill, de Engelse oorlogsleider, is er vooral op uit de positie van Groot-Brittannië veilig te stellen. Engeland is in die tijd nog altijd de kern van een enorm wereld.
rijk. De handhaving en zonodig de versterking van dit rijk is Churchill's voornaamste doel.
In verband hiermee moet worden voorkomen dat één mogendheid het Europese vasteland beheerst.
Het Middelandse Zeegebied behoort onder Engelse invloedssfeer te blijven. Dit gebied is (met het Suezkanaal!) van ouds een hartader van het grote Britse koloniale rijk. Gezien de verschillende doeleinden die men nastreeft, is het niet zo verwonderlijk dat al tijdens de Tweede Wereldoorlog spanningen en wrijvingen tussen de bondgenoten ontstaan; vooral als de Duitse legers op de terugtocht zijn en de vraag naar de toekomst van met name Midden-Europa aan de orde komt. Op de internationale conferenties tijdens de oorlog (Teheran, Jalta b.v.) lijken de meningsverschillen nog oplosbaar. Na de capitulatie van Duitsland worden het echter zulke tegenstellingen, dat een onoverbrugbare kloof ontstaat tussen de Sowjet-Unie enerzijds en de Verenigde Staten met Engeland anderzijds: de Koude Oorlog.
De tegenstelling tussen het totalitaire, communistische Oostblok en het democratische, zo men wil kapitalistische Westblok.
• Traditionele visie
Tot omstreeks 1960 wordt de vraag naar het ontstaan van de Koude Oorlog door de meeste Westerse historici vrij eenvoudig beantwoord. De Sowjet-Unie is de schuldige. Dit land voert een expansie-politiek, die een bedreiging vormt voor de vrije Westerse wereld en met name voor West-Europa.
Nazi-Duitsland is verslagen, maar in de persoon van Stalin treedt een nieuwe Hitler op. Zijn methoden zijn nog verfoeilijker en angstwekkender dan die van de verslagen vijand.
De Sowjet-Unie wordt gezien als een afschuwelijk monster dat zijn klauwen uitstrekt naar de kusten van de Atlantische Oceaan. Men is zich opeens weer bewust dat Stalin, de voormalige bondgenoot In de strijd tegen "het Derde Rijk", een communist is. die er op uit schijnt te zijn de hele wereld onder zijn heerschappij te brengen en zo het communisme te doen zegevieren. Vooral de oudere lezers van "Opbouw" zullen Jie angst en beklemming nog wel kennen uit de jaren direkt na de Duitse bezettingstijd. De vrees dat de Russen, staande aan de EIbe, zullen doorstoten naar de kusten van de Noordzee.
Na 1945 is de Sowjet-Unie immers een supermogendheid geworden die zijn invloed uitbreidt over Polen, Oost-Duitsland en de meeste landen op de Balkan. In al deze gebieden heeft nagenoeg dezelfde ontwikkeling plaats. Een ontwikkeling die wel wordt aangeduid met het woord "sowjettisering”. Communisten komen op sleutelposities, Tegenstanders, zogenaamde rechtse- of fascistische groeperingen, worden doormiddel van intimidatie en terreur uitgeschakeld.
geëlimineerd. In de kortst mogelijke tijd komen in deze landen. vaak na "schijn verkiezingen", regiems aan de macht die trouw aan de leiband van Moskou lopen. In Griekenland woede een burgeroorlog tussen linkse opstandelingen en aanhangers van de, vooral op rechtse groeperingen steunende, regering.
Geen wonder dat Churchill in het voorjaar van 1946 in zijn bekende rede te Fulton heeft kunnen zeggen dat er "een ijzeren gordijn" is neergelaten in Europa van Lübeck tot Triëst. van de Oostzee tot de Adriatische Zee. De gebeurtenissen van het jaar 1948 maken enorme indruk in de "vrije" wereld.
Tsjecho-Slowakije, een democratische staat, verdwiint na een coup van de communisten achter dit "ijzeren gordijn". Zullen Frankrijk en Italië, landen met een grote communistische partij, het volgende s1achtoffer van "de communistische agressie" zijn?
Als dan in hetzelfde jaar de Russen alle toegangswegen naar West-Berlijn afsluiten, dan is het duidelijk: Stal in zoekt op een geraffineerde manier de invloed van de Sowjet-Unie in Europa te vergroten om zo de hegemonie te verwerven. Dat dit uiteindelijk niet gebeurde is te danken aan de politiek van de Verenigde Staten en met name aan president Truman. Zijn naam is verbonden aan de Truman-doctrine: de Verenigde Staten zullen iedere regering
bijstaan die door subversieve elementen van binnenuit of door agressieve mogendheden van buitenaf wordt bedreigd. Dankzij de Marshallhulp komt West-Europa er economisch snel weer bovenop en het is de Noordatlantische Verdragsorganisatie, waarvan de Verenigde Staten met hun nucleaire wapens de kern vormen, die tenslotte de communistische expansie heeft "ingedamd". Dit is, dacht ik, het beeld wat de meeste mensen in het Westen tot voor kort hebben gehad van het ontstaan van de Koude Oorlog.
• Veranderend beeld
De laatste jaren is er in de visie op het ontstaan van de Koude Oorlog verandering gekomen.
Voor een deel is dat te danken aan verdere bestudering van de bronnen, maar allereerst hangt deze veranderde visie samen met de gewijzigde omstandigheden. De kritiek op de rol van de Verenigde Staten in de Vietnamoorlog, de "ontspanning" tussen het westen het oostblok hebben de laatste jaren de vraag naar de "schuld"
Voor het ontstaan van de Koude Oorlog opnieuw aktueel gemaakt.
Een aantal westerse historici heeft geprobeerd het traditionele beeld te herzien door in het bijzonder de rol van de Verenigde Staten in het konflikt te belichten.
Daardoor zijn gegevens benadrukt die in vroegere publicaties nauwelijks of niet aan de orde zijn geweest.
Het gevaar van de traditionele visie op het ontstaan van de Koude Oorlog is, dat de politiek van de Verenigde Staten in die jaren te veel wordt geïdealiseerd. De Verenigde Staten zijn kort na 1945 onbetwist de machtigste mogendheid.
Zij alleen beschikken over de atoombom, waarmee ze Japan tot een snelle capitulatie hebben gedwongen. Het besef de enige mogendheid te zijn die op dat moment beschikt over een wapen van zo'n vernietigende kracht, heeft onbewust de buitenlandse politiek van de Verenigde Staten beïnvloed.
De Verenigde Staten willen een internationale rechtsorde, een wereldvrede vestigen naar hun ideeën; een wereldorde gebaseerd op democratie en zelfbeschikkingsrecht.
Er zijn echter een aantal staten. waaronder de Sowjet-
Unie, die van deze "Pax Americana" niet zijn gediend. De Sowjet-opvattingen over democratie en vrede blijken in de praktijk totaal anders te zijn dan de Amerikaanse.
Bij de Sowjet-leiders kan zo gemakkelijk de idee postvatten dat de Verenigde Staten met hun ideeën over wereldvrede druk uitoefenen op de Sowjet-Unie om de Russische invloedssfeer in Oost-Europa op tè geven. Zonder het eigenlijk te willen werken de Verenigde Staten zo een situatie in de hand waarin tegenover de Russische invloedssfeer een Amerikaanse invloedssfeer ontstaat.
Het Marshallplan is een voorbeeld van die wonderlijke vermenging van idealisme en het najagen van het eigen belang vaak zo kenmerkend voor de buitenlandse politiek van de Verenigde Staten.
Er is kort na de Tweede Wereldoorlog in de Verenigde Staten een echt bewogen meeleven met het lot van het zo zwaar getroffen Europa, waardoor de grootscheepse Amerikaanse hulp op gang kan komen. Toch is er ook een stuk eigen belang in het spel. Een verarmd Europa vormt niet alleen een goede voedingsbodem voor het communisme, maar is ook niet geschikt als afzetgebied. voor Amerikaanse produkten. De mogelijkheden tot investering zijn in zo'n situatie eveneens zeer gering.
Het zal duidelijk zijn dat bij deze visie op de Koude Oorlog veel maatregelen van Russische zijde worden geïnterpreteerd als reaktieverschijnselen, zoals de vorming van de Comecon (een Raad voor wederzijdse economische hulp, de communistische tegenhanger van de E.E.G.) en het Pakt van Warschau.
• Russische expansie-politiek?
Is de Sowjet-Unie een mogendheid die na 1945 een expansiepolitiek voert? Heeft Stal in in de jaren na de Tweede Wereldoorlog het plan gehad om desnoods met geweld West-Europa onder de voet te lopen? Deze vragen zijn momenteel niet afdoende te beantwoorden.
Doordat de Russische bronnen voor westerse historici grotendeels een gesloten boek zijn, is er weinig of niets bekend over de ware bedoelingen van de Sowjet-leiders. Toch zijn er wel een paar punten het overwegen waard. Een expansie-politiek behoeft niet onvermijdelijk voort te vloeien uit de communistische ideologie van de wereldrevolutie.
Volgens deze ideologie zal het kapitalisme immers zichzelf vernietigen, het zal volgens Marx "zijn eigen doodgraver zijn". Wel kan dit proces door de mens worden versneld, maar een oorlog op grote schaal tussen het communistische oostblok en het "kapitalistische" westen doet de communistische zaak eerder kwaad dan goed.
Bovendien is men direkt na 1945 vaak vergeten dat de Sowjet-Unie door de oorlog enorm heeft geleden. Het aantal slachtoffers van de oorlog schat men op ongeveer vijftien à twintig miljoen, ongeveer tien procent van de totale bevolking. De verwoestingen in het westen van de Sowjet-Unie zijn bijzonder groot geweest. In zo'n situatie is het niet aannemelijk dat Stal in konkrete plannen heeft gehad voor de veroveringvan West-Europa. Midden- en Oost-Europa zijn tot de Russische invloedssfeer gaan behoren, maar dit is een direkt gevolg van de oorlogsomstandigheden en niet het gevolg van een duidelijke expansie-politiek. In het algemeen kan men zeggen dat Stalin veiligheid heeft gezocht. Ter bescherming van de zeer kwetsbare Russische westgrens dient een gordel van satellietstaten gevormd.
Voor de oorlog zijn deze landen sterk pro-westers en anti-Russisch. Veiligheid voor de Sowjet-Unie betekent dus dat in deze staten, die in het najaar van 1944 en in het voorjaar van 1945 door het Rode Leger zijn bezet, regiems worden gevestigd die pro Moskou zijn en daardoor dus anti-westers. De "sowjettisering" van deze landen, hoe afschuwelijk ook, wordt in dit perspectief wel begrijpelijk. Hebben de Verenigde Staten, zo vraagt men. het morele recht om te protesteren tegen het Russische optreden in Oost-Europa? Hebben zij in landen die tot hun invloedssfeer behoren (Griekenland, Zuid-Vietnam bijvoorbeeld) ook niet vaak regiems gesteund die verre van democratisch zijn en die alleen dank zij de Amerikaanse steun zich kunnen handhaven? Regiems die het met de rechten en vrijheden van een volk niet al te nauw nemen?
• Tijdgebonden
"De geschiedenis wordt gemaakt door het heden". 1) Deze uitspraak wil aangeven dat de historicus in zijn visie op het verleden. vaak tijdgebonden is. Het valt niet te ontkennen dat de veranderde visie op het ontstaan van de Koude Oorlog te maken heeft met de grote veranderingen van de laatste jaren in de wereldpolitiek.
Ik denk in dit verband aan de groeiende politieke betekenis van de Derde Wereldlanden. Verder zijn daar de belangrijke ontwikkelingen binnen de communistische wereld, zoals de groeiende tegenstelling tussen Moskou en Peking, vooral na 1963. Sindsdien is de eenheid in het communistische kamp volledig zoek, aan de overheersende machtspositie van Moskou binnen het wereldcommunisme is een einde gekomen.
De gevaarlijke bewapeningswedloop heeft zowel in Washington als Moskou geleid tot het besef, dat een zeker samenspel tussen de Verenigde Staten en de Sowjet-Unie noodzakelijk is om de wereldvrede te handhaven. De politiek van de "ontspanning" vloeit hieruit voort. Al deze factoren hebben tot gevolg gehad, dat het oordeel van veel westerse historici over Stalin's buitenlandse politiek in de jaren 1945 tot 1953 veel milder is dan enige jaren geleden. Deze historici hebben echter wel vaak de neiging, zij het onbewust. om ideële factoren in de geschiedenis te bagatelliseren.
Hoewel de Russische leiders dikwijls een zuivere belangenpolitiek schijnen te voeren, dient men niet te vergeten dat zij ook aanhangers zijn van een ideologie.
Waakzaamheid. in bijbelse zin, blijft daarom geboden om het juiste zicht 00 het verleden en op de werkelijkheid van vandaag te behouden.
1) J. W.Schulte Nordholt in "Trouw' van 1 septemlber 1973.