• Genève- Calvijn - Anne de Vries
1974-08-09
Het is nog vakantietijd. En daarom zijn een paar vakantie-impressies wel op hun plaats.- Jaargang 18
- nummer 28
Ik geef er hier een paar door van H. Algra, de bekende historicus.
Hij is in Genève geweest. En het hart van een - calvinistisch!historicus gaat wagenwijd open als hij in die stad ronddwaalt.
Natuurlijk is Algra ook in de St. Pierre geweest, de machtige kerk waarin Calvijn van 1536-1564 preekte. Daarin is nog de stoel te zien waarin de grote hervormer in de laatste jaren van zijn leven zat als hij in de St. Pier re preekte. Zo'n stoel bekijk je met ontroering.
Algra schreef over zijn bezoek in de St. Pierre het volgende:
Op de heuvel, het hoogste punt van de stad Genève, staat de Cathédrale de Saint-Pierre. De Sint Piet er van Genève, de kerk, waarin Calvijn dertig jaar heeft gepreekt, zondags en door de week. Er kunnen gemakkelijk een paar duizend mensen in, en verleden zondag waren er naar schatting tweehonderdvijftig.
Allemaal keurige mensen. Een machtig orgel en een organist, die zich wist in te leven in de dienst, slagvaardig en artistiek. En we zongen psalmen op de oud-bekende wijs. Maar een vrouw uit het volk, die zich dag aan dag geeft aan het evangelisatiewerk in deze grotendeels ontkerstende stad, had mij al 's daags tevoren gezegd: Het is jammer, maar de oude gemeente van Calvijn is "liberaal", de gemeente en de predikanten. Zij had gelijk.
Het was aan de preek te merken.
Wat ethiek en wat philosophie, en vooral ook wat psychologie. Dat laatste kwam haast vanzelf, want het ging over Johannes de Doper, die in de gevangenis in twijfel geraakte.
De dominee was zéér beschaafd in zijn optreden. Zijn gebaren waren beheerst en passend, en de Schriftgedeelten droeg hij treffend voor, de Bijbel in de ene hand, de andere hand vrij voor het illustratieve gebaar. Het lezen van de Schriftgedeelten was het mooiste gedeelte van de dienst, althans naar mijn gevoel, En op de inhoud van de preek viel niets aan te merken of af te dingen. Alleen had je telkens 'het gevoel, dat er nog iets komen moest, het beslissende, het verlossende woord. Zoals dat in het Frans gebruikelijk is, waren er veel goede woorden, ieder voor een begrip, zoals loyaliteit, eenzaamheid, bevrijding enz. Allemaal nogal abstract gehouden.
Er werd nog gecollecteerd met "de hengel". Maar veel merkwaardiger was, dat er geen enkel kind in de kerk was. Geen kleine kinderen, maar ook geen "jongvolk". Het was een keurig gezelschap, dat wel.
Zoals het in de St. Pierre is, is het in veel Zwitserse kerken.
Maar - na Calvijn ging ook Rousseau het leven in Genève beheersen!
Dat wil zeggen: de Revolutie, of zoals men ook kan zeggen: de Sekularisatie, legde in de stad. die meer dan een eeuw lang voluit de stad van Calvijn bleef, beslag op de geesten. En bovendien: de Zwitserse protestantse kerken hebben in de vorige eeuw - voor zover ik weet als de enige! - de belijdenisschriften van Calvijn en Zwingli's opvolger Bullinger officieel als zodanig afgeschaft.
Maar Algra beleefde in Genève nog wat anders. Hij vertelt dat hij na dit kerkbezoek via de lange stenen trap die van de St. Pierre naar omlaag leidt in de Rue des toutes ames belandde.
En - daar haastten zich de laatste kerkgangers naar een andere kerkdienst.
Een eenvoudig gebouw. Voor we het ons recht realiseerden, hadden we ook een plaats gekregen, plus, ten gebruike, een hymnenboek van formaat. We waren beland in de Lutherse gemeente van Genève, die haar diensten in het Engels houdt. Naast mij zat een ouderpaar met twee kinderen. De jongste was een kleuter en had zijn speelgoed meegebracht, In de volgende bank zaten een vader en moeder met drie kinderen in de leeftijd van de lagere school. Over de rand van de galerij, aan drie kanten, keken kinderkoppen naar beneden. In het liedboek lag een gestencild briefje, dat iedereen verzocht werd, na de dienst te blijven voor een kop koffie. En dat deden ze ook. Het was een echte familiesamenkomst. De jonge dominee zei: Eigenlijk is deze hele gemeente één familie. We kennen elkaar praktisch allemaal, en de volgende zondag gaan we, als het mooi weer is, met de gehele gemeente picknicken. De Schriftgedeelten waren voorgelezen door jongelui, en die collecteerden ook. De preek was over: "Maar gij, wie zegt gij, dat Ik ben?" En het antwoord van Petrus.
De gemeente is alleen gebouwd op een rots, als zij belijdt dat Jezus de Zoon van God is. Het was er heel gezellig in die kring in de schaduw van de bomen en de schaduw van de kathedraal, die torenhoog rees boven ons. Binnen twee uren was ik in een kathedraal geweest, en had ik een gemeente ontmoet. Maar er was een enorme stenen trap tussen die twee. In elk geval is het wel iets om er over na te enken.
ln Zwitserland en in Duitsland bestaan onder de grote massa's die formeel lid zijn van de officiële kerk allerwege "Gemeinschaften" - wel enkele duizenden!
- waarin de gelovigen zich verenigen en in eigen kerkgebouwen en -zalen samenkomen. En daarin wordt vaak het onverkorte Evangelie verkondigd. Bovendien zijn er ook nog veel "vrije kerken" waarin datzelfde geschiedt.
Men maakt er een scherp onderscheid tussen de geïnstitueerde, bureaucratische, veelal hiërarchisch geregeerde kerk en de gelovende gemeente.
Natuurlijk trok/ken ook de in Genève gevestigde internationale instituten als b.v. de Wereldraad van Kerken en de Wereld Gezondheidsorganisatie Algra's aandacht.
Hij vertelt dat aan deze en soortgelijke organisaties duizenden gekwalificeerde krachten verbonden zijn waaronder veel academici.
Hij schrijft daarover het volgende:
Met de staf van de Wereldraad zouden enige theologische faculteiten behoorlijk kunnen worden bezet.
Dit is nog maar bescheiden, als men vergelijkt met wat er aan personeelsbestand bijvoorbeeld bij de Wereld Gezondheidsorganisatle op de betaalrollen voorkomt. Al deze werkers hebben natuurlijk hun eigen auto. Of twee, nl. ook één voor de vrouw, om boodschappen te doen en de kinderen naar school te brengen. In sommige straten, zoals de Quay de Moot Blanc, is de stroom gedurende sommige uren zo geweldig, dat er bijna geen doorkomen aan is. En dan is het nog wel een vierbaansweg. Maar al deze mensen moeten niet alleen een auto hebben, maar ook een woning. Vaak een bungalow in een van de buitenwijken, of een luxueuze flatwoning in een park.
In een van de buitenwijken is momenteel een serie torenflats in aanbouw, die al het bestaande overtreffen in moderniteit, luxe en prijs.
Er zijn flatwoningen bij, die 1500 dollar aan huur zullen moeten opbrengen, per maand. Want dat komt er bij, in die internationale kringen wordt alles in dollars berekend.
Voor de gewone man is er op die manier wèl een woning-vraagstuk, voor de lager geklasseerde employé's ook, maar de topmensen hebben het hier bijzonder goed. Een minister in Nederland heeft daarbij vergeleken een hondebaan.
Natuurlijk behoren bij Algra's vakantie-impressies uit Genève ook enkele herinneringen aan Calvijn. Hier zijn ze:
De kerkhervorming begon, toen Luther zijll195 stellingen aan de deur van de slotkapel De Wittenberg spijkerde, Zo is Luther de hervormer in Duitsland geworden. En John Knox in Schotland en Zwingli in Zurich. Dan is bijna vanzelfsprekend er aan toe te voegen: en Calvijn in Genève. En dat laatste klopt nu juist niet. Of althans niet helemaal. De hervorming in Genève is niet het werk van één man. We hebben er ons weer es in verdiept en het wonderlijke als het ware opnieuw beleefd: een kerk!hervorming geheel van onderen op. Door de burgers van de stad, die tegelijk de parochianen zijn. Kort na het optreden van Luther ontstond er in Genève een kring van burgers, onder de naam "Amateurs de la Sainte Evangile", die geregeld bijeenkwam, voor Bijbelstudie. Toen die kring er al was, kwam uit de Dauphiné de hervormingsgezinde prediker Willem Farel, die o.a. preekte in de Madelaine. De "amateurs" waren zeer met Zijn komst ingenomen.
Maar in de hoofdkerk de kathedraal St. Pierre, bleef alles nog bij het oude. Toen kwam de 8e augustus 1535, bijna achttien jaar nadat Luther begon. Farel preekte weer in een kloosterkerk en die was stampvol.
Er ontstond een geroep: naar de st. Pieter. En de schare stroomde naar het hart van de stad, de trappen op. naar de kathedraal, hoog boven de stad. Er volgde geen beeldenstorm.
Maar wel een preek, van Farel . .. Enkele dagen later beslist een vergadering van de burgers, onder leiding van de syndicus van de stad, dat de mis niet meer zou worden gevierd, en dat het Evangelie het enige richtsnoer zou zijn voor het kerkelijk en burgerlijk leven.
En toen dat allemaal was gebeurd kwam Calvijn naar Genève, om er alleen maar en passant te blijven.
Farel bezwoer hem, voorgoed, te blijven, en hij deed het. En zijn taak werd, te consolideren, wat al was voltooid. Voltooid door de burgers zelf. Praktisch was Genève toen een stadstaat, omringd door naijverige of vijandelijke machten. Een stad met tienduizend inwoners, waar soms nog zesduizend vluchtelingen om den gelove bij kwamen. Het is een begrijpelijke vergissing, wanneer men Calvijn de hervormer van Genève noemt. Maar hij heeft er wel dertig jaar gepreekt. Soms bijna dagelijks en het was allemaal schriftverklaring, wat hij bood.
Hij deed in zijn preken eigenlijk niets anders dan al maar de Bijbel uitleggen. Op zijn eentje heeft hij zo feitelijk een verantwoord commentaar geleverd op de gehele Bijbel.
En wat is Reformatorisch arbeiden anders, dan de Bijbel uitleggen?
Denk maar eens aan onze eigen tijd: de jeugd die gegrepen wordt door de begeerte om getuigen van Christus te zijn, gaat als van zelf in een kring zitten, om met Bijlbelstudie te beginnen.
Dit verhaal van Algra is interessant en aktueel.
Men moet evenwel de toestand van de kerk in Genève bij Calvijns komst in die stad niet te rooskleurig voorstellen. Vlak voor zijn dood verklaarde Calvijn dat de religieuze en kerkelijke situatie in Genève toen zeer chaotisch en gevaarlijk was. Er werd gepreekt, zo zei hij, en verder was er niets. Farel kon die situatie niet aan. Aan Calviin komt de grote verdienste toe de kerk naar de voorschriften van de Heilige Schrift te hebben georganiseerd.
Direct na zijn komst schreef hij zijn "Artikelen betreffende het bestuur van de kerk". Later groeiden deze uit tot een voorbeeldige kerkorde.
Calvijn heeft ongeveer vier duizend preken, meest "vervolgpreken", in Genève gehouden! Wie er meer over weten wil moge ik verwijzen naar mijn studie "Calvijn en de prediking" in het verzamelwerk "Zicht op Calvijn", Hoezeer het in de reformatie ging om de bestudering van de bijbel blijkt wel uit het feit nat in de theologische faculteit van de Universiteit van Genève, evenals in die van de Universiteit van Wittenberg niets anders werd gedoceerd als de uitlegging van de Heilige Schrift. Calvijn gaf college in de exegese van het Oude, Beza in die van het Nieuwe Testament.
Zeer belangrijk is ook wat Algra schrijft 0\ er het begin van de reformatie in Genève. Namelijk dat die begon onder en door de "leken".
Dat was bijna overal het geval in de reformatie van gereformeerde signatuur.
Dat was vooral ook het geval in ons land in het begin van de vorige eeuw. Toen kon men de predikanten die nog het zuivere Evangelie verkondigden tellen op de vingers van de hand. Maar overal in den lande waren er kringen van gelovigen - gezelschappen of conventikels geheten - waarin men Gods Woord onderzocht en waarin het reformatorisch geloof met hoeveel gebrek ook lééfde. Toenin 1834 in Ulrum de "Afscheiding" begon ging het bericht daarvan als een electriche schok door deze "gezelschappen".
Een hele reeks daarvan werden toen geformeerd tot Afgescheiden kerken. Binnen enkele jaren waren er in ons land al een paar honderd!
Wat zal er gebeuren. zo vraagt men zich als van zelf af in de chaos waarin zich het christelijke en kerkelijke leven van vandaag zich bevindt?
Ten slotte beleefde Algra in Genève ook nog een bizondere "verrassing".
Daarvan vertelt hij het volgende:
In Genève is een bonte verscheidenheid van kerken. Toch hebben wij niet de indruk gekregen, dat er, wat de evangelisatie betreft, sterk gestreefd wordt naar een onlangs door ons geciteerde zin: "De wereld begint bij de eigen stoep". In Genève houdt men zich misschien kerkelijk wat àl te eenzijdig bezig met wat in verre landen aan de orde is.
Toch wordt er, hoewel niet direct kerkelijk, in deze sterk ontkerstende stad, heel wat gedaan voor de verbreiding van het Evangelie. En dan met name ook met de bedoeling, dat de mensen de Bijbel weer zullen leren kennen. Op twee punten in de stad. o.a. bij het grote monument voor de Reformatie is een kiosk. En dicht bij het hoofdstation is een winkel met een enorme voorraad Christelijke lectuur, vooral weer op de Bijbel gericht. Maar ook verhalen en levensbeschrijvingen.
Zo was pas aangekomen het boek van Johanna-Ruth Dobschiner: Destinée à Survivre. En menige lezer zal zeggen, als hij deze naam ziet, dat die hem bekend voorkomt. Het is al de tweede druk in het Frans, uitgegeven te Genève, waar ook verscheen het verhaal van Corrie ter Boom, over haar ervaringen in het concentratiekamp Ravensbrück.
Maar wat is dat daar voor een lange rij boeken, die een hele plank vult? Dat is een boek, zo horen wij, dat heel veel gevraagd wordt in Genève. Het is een gemeenschappelijke uitgave van Labor en Fides te Parijs en Bohn te Konstanz. Dit is de titel, La Bible racontée aux enfants.
Wij verwachten daar veel van, wij hopen op een rijke zegen, zegt de dame ons, die de leiding heeft van deze boekverkoop. Want dat is de grote noodzaak en opdracht: vertel het weer aan de kinderen, vertel de Bijbelse geschiedenis ook aan de kleine kinderen. Daarom "werken" ze daar zéér intensief met de "Kleuterbijbel" van Arme de Vries. Er zijn al plm. 40.000 van deze Franse kinderbijbels van Anne de Vries geplaatst.
Is er geen reden hier boven te zetten: "Een verrassing"?
Ja, die z.g. "Kleuterbijbel" van Anne de Vries is een merkwaardig boek. Toen. door de T.V.-serie over "Bartje" de aandacht van miljoenen op dit boek van Anne de Vries werd bevestigd voelde ik mij gedrongen om er op te wijzen wat het eigenlijke levenswerk van Anne de Vries was geweest.
Ik stuurde daarom naar de Radiogids van de N.C.R.V. een artikeltje over Anne de Vries en zijn “vertelboeken," dat ik de volgende week hier overnemen wil.