Boekbespreking
1974-09-06
Het Leven beschouwd.- Jaargang 18
- nummer 32
Facetten van het werk van prof. dr K. J. Popma.
Uitg. Buijten en Schipperheijn, Amsterdam en uitg. mij. J. H. Kok, Kampen, 1974.
Prijs f 35,-.
Dit is de fraai uitgegeven feestbundel ter gelegenheid van het afscheid op 1 juni 1974 van prof. Popma als bijzonder hoogleraar te Groningen en Utrecht. Het boek is een lust voor het oog. Uitgegeven onder auspiciën van het feestcomité, ingesteld door de Stichting Bijzondere Leerstoelen voor Calvinistische Wijsbegeerte.
De knappe tekeningen op de omslag en binnenin van prof. Popma en van mevrouw Popma zijn van de hand van Paul Koning. De uitgave is met grote zorg en toewijding in het licht gegeven. Behalve de knappe tekeningen bevat het boek tegenover de titelpagina nog een heel karakteristieke foto van de jubilaris. Al met al een waardevol boek. Een boek om te bezitten.
Als ilk dit laatste schrijf doel ik niet alleen op het uiterlijk van het boek, maar ook en vooral op de inhoud.
Het boek opent zoals te doen gebruikelijk, met een openingswoord - "Woord vooraf" - van het comité.
Het comité werd gevormd door de heren: prof. dr H. C. Smit, voorz., drs H. E. S. Woldring, secr., dr mr P. W. Huizeriga en A. Sneep.
Laatstgenoemde is de man die de fraaie uitgave heeft ontworpen, neem ik aan, en uitgevoerd. Hij is, zoals bekend, de uitgever van het meesterwerk van Popma (Buijten en Schipperheijn), het zevendelige werk "Levensbeschouwing", waarvan het eerste deel verscheen in 1958 en het zevende in 1965. Het is, zo heeft de auteur zelf nog eens onderstreept in dat laatste deel, dat wat de ondertitel zegt: opmerkingen naar aanleiding van de Beid. Catechismus.
Deze opmerkingen hebben hun grond gevonden in de positieve waardering om niet te zeggen, diepe bewondering, welke de auteur voor de Heid. Catechismus koestert.
Iemand heeft eens geschreven, dat Popma in alle delen van dit magistrale werk maar één doel heeft: staan en opwekken om te staan in de daadwerkelijke verhouding tot God, waarin Christus door Zijn zoenverdienste ons heeft geplaatst.
Popma kiest maar één werkelijkheid, maar één geschiedenis, maar één tijd, Hij verwerpt alle speculaties over een werkelijkheid èn nog een andere werkelijkheid, van geschiedenis èn nog een andere geschiedenis, een tijd èn nog een andere tijd.
Dit werk van Popma naar aanleiding van de Heid. Catechismus geschreven, is een radicaal reformatorisch werk, dat, zo heb ik zelf eens geschreven, in zijn radicaliteit z'n weerga. niet kent. Vandaar óók de vele negatieve reacties Of het doodzwijgen waarschijnlijk uit verlegenheid.
Ik heb de indruk dat zijn meesterwerk in bepaalde kerkelijke gereformeerde kringen in ons vaderland is doodgezwegen in het verleden, Deze radicaliteit maakt diepe indruk, en roept ook afweerreacties op, die niet altijd worden geopenbaard.
Men zegt dan: een vreemde die Popma, Of een verwarde denker. Dat laatste lijkt wel zo, maar wie het denkt of zegt heeft geen gelijk.
Wie zal Popma typeren? Wie is Popma eigenlijk? De biografische gegevens omtrent hem kunt u in dit boek vinden op blz. 9. De vraag wie hij is heeft het comité gesteld en beantwoord met een verwijzing naar zijn vele en verscheidene studies.
Ik citeer uit het openingswoord: "Belhalve wijsgerige en filologische studies, schreef hij over theologische, literaire, historische en politieke onderwerpen. Ook romans en gedichten verschenen van zijn hand.
Uit zijn bibliografie blijkt een verbazingwekkende veelzijdigheid. Over hoeveel onderwerpen hij ook geschreven heeft; steeds herkent men in Popma de filosoof. Hij treedt in zijn publicaties in discussie met andere filosofen en bestookt psyche-
'logen, theologen, sociologen en anderen met wijsgerige vragen over de aard van hun wetenschappelijk werk. :Soms doet hij dit speels, soms plagerig; dan weer zeer ernstig, maar altijd boeiend en op niveau.
Belangwekkende wijsgerige studies heeft hij, om een enkel voorbeeld te noemen, geschreven over antieke filosofie en over de tijd."
"Bovenal echter, ja juist in al zijn aktiviteiten is prof. Popma christen: verbaasden studenten zich soms over de uitpuilende zakken van zijn colbert, na verloop van tijd wisten zij dat uit de ene zak meestal een grote doos sigaren en uit de andere een zakbijbeltje te voorschijn kwam; hij wees voortdurend op de dagelijkse bijbelstudie die hij voor een christelijke wetenschapsbeoefening onmisbaar achtte. Dit toont echter ook zijn grote voorliefde voor het schrijven van bijbelstudies. Dat zijn bibliografie niet volledig is, is gezien de enorme hoeveelheid publicaties niet zo vreemd. Met name de talloze bijbelstudies die hij de afgelopen dertig jaar in verschillende bladen heeft gepubliceerd zijn niet eens meer nauwkeurig te achterharen.
Op geheel eigen wijze heeft hij in de bijbelstudies geprobeerd Gods Woord bij de mensen te brengen, teneinde de mensen bij Gods Woord te brengen."
"Gegrepen door en docerend over wijsgerige vragen, verabsoluteert prof. Pop ma het filosoferen-op-zichzelf echter nooit. Aan het eind van zijn inaugurale rede te Groningen, zegt hij, sprekend tot de studenten: "Men kan ook zonder enig wijsgerig begrip zinvol leven en zalig sterven. Maar wie eenmaal op zijn weg de wijsgerige vraag ontmoette,die zal om zijns levens wil ernst hebben te maken met haar antwoord."
Dit is een wat lang citaat van blz. 9 en 10, maar het leek mij nuttig om u in het kort iets te vertellen - als u misschien weinig van Popma weet, wie hij wel is.
Ik kan niet nalaten nog een citaat te geven en dit uit de bijdrage van dr G. Puchinger, aan wie verzocht was een literair portret van Popma te "schilderen". Hij schrijft (36-37) "K. J. Popma is een tropisch oerwoud: het is er vol, het is er heet, er is op het eerste gezicht niet in door te dringen, en áls Je er eenmaal in bent is weer de vraag: hoe kom je er uit? Gelukkig dat er via deze bundel enkele delen van dat bos ontgonnen en een beetje in kaart gebracht zullen worden, al vraagt men zich af: kán men een oerwoud in kaart brengen, alvorens men er helemaal doorheen is geweest?
En wie zal dat bij Popma binnen een jaar presenteren?"
"Daar zijn naast zijn verrassende originaliteit en aanhoudende creativiteit, de tegenstrijdigheden in Popma, waarmee sommigen geen raad weten, en die soms tot kortsluiting aanleiding geven."
"Hij is oer-gereformeerd én een ketter, i:nzoverre hij soms ergerniswekkende dingen zegt voor de buitenwacht, en opzienbarende dingen voor de naaste omgeving."
"Hij vormde, voorzover wij nukunnen nagaan, eigenlijk geen school, en hij heeft ook geen speciale leerling of opvolger gekweekt, maar hij heeft ook geen lezers en luisteraars, al vermoeid ik, dat ze als groep nauwelijks aan te wijzen zijn, en ook dat de werkelijk belangrijke reacties op zijn werk van de buitenwereld nog moeten komen."
De eigenlijke inhoud van het boek wordt gevormd door een elftal bijdragen waarvan de eerste en de laatste van de hand van de jubilaris zelf zijn. De andere zijn van negen lezers en luisteraars of zo u wilt, "leerlingen" van Popma, die begonnen zijn sommige delen van het oerwoud in kaart te brengen, meestal verdienstelijk m.i. Onder die negen is maar één vrouw, mevrouw dra P. E. Jongsma-Tieleman, die samen met haar man een bijdrage heeft geleverd.
Achter deze bijdragen volgt een lijst van publicaties van Popma uit de jaren 1961-1974. Van de vroegere jaren is elders reeds eerder een lijst gepubliceerd.
Het slot van het boek wordt in beslag genomen door een felicitatieregister (bLz.284-291) waarin verrassend veel bekende en minder bekende namen uit eigen kring en van daarbuiten worden aangetroffen. Op de negende plaats staat, om maar eens walt te noemen, die van kardinaal Alfrink. Voorts treft men er enkele namen uit Canada, de Ver. Staten. Zuid-Afrika en Indonesië ontbreken niet.
Wij sluiten ons tenslotte graag aan bij de wens van het comité dat het boek van een "Woord vooraf" voorzag, dat het veel aandacht moge krijgen. Het is dat waard. Wie het aanschaft heeft zijn vijf en dertig gulden goed belegd. Veel waardevaster dan in één tank benzine.