He Qi en de vlucht naar Egypte
2012-12-22
Moderne christelijke kunst en dan gemaakt door hedendaagse Aziatische kunstenaars? Het bestaat en de Chinees He Qi is één van de meest markante voorbeelden. Zijn schilderij De vlucht naar Egypte kan u dichter bij de bijbelse vertelling uit Matteüs 2 brengen. Een bespreking van het werk, omlijst door vier andere Aziatische kunstwerken rond de kerstgeschiedenis. - Jaargang 56
- nummer 25
Het verhaal over de vlucht naar Egypte (Matteüs 2:13-18) is in de loop van de eeuwen een vruchtbare inspiratiebron geweest voor veel schilders. Ook He Qi heeft zijn gedachten over deze tekst vertaald in beelden.
De vlucht naar Egypte is een semiabstract schilderij. Je kunt mensen, dieren en landschapselementen herkennen, maar die zijn niet realistisch afgebeeld. Dit maakt het voor de kunstenaar mogelijk om gevoelens en betekenis af te beelden door middel van onder meer lijnen, compositie en heldere, contrasterende kleuren.
Maar voordat u daar verder over leest, is het aan te bevelen om eerst de tekst te lezen en te overwegen wat u opvalt. Vervolgens kunt u een enkele minuut het schilderij te bekijken.
Wat neemt u waar, wat is de sfeer en zijn er nog andere kenmerken te noemen?
Zwarte lijnen
We zullen nu de verschillende onderdelen van het schilderij bekijken, te beginnen met de zwarte lijnen die het schilderij doorsnijden. Ze verstoren de vorm of de kleur van de afgebeelde figuratieve elementen. Dit roept een onbestendig gevoel op, alsof we kijken in een gebroken spiegel.
Jozef moest met zijn gezin vluchten voor koning Herodes. ’s Nachts, onder een zwarte hemel met een maansikkel. Jezus, de zoon van God, onderging aan den lijve de gevolgen van politieke manipulatie en geweld.
Hij kan zich daardoor vereenzelvigen met de naar schatting 11 tot 12 miljoen vluchtelingen in de wereld van vandaag, die ook moeten vluchten uit situaties die op de een of andere manier levensbedreigend zijn.
Een schuine lijn deelt het schilderij van boven naar beneden op in twee bijna gelijke maar asymmetrische delen. Hij loopt van linksboven bij het gezicht van Jozef naar de rechteronderhelft van Maria’s rok. In het midden verdeelt de lijn Jezus’ gezicht in tweeën. Verwijst dit naar de twee naturen van Jezus, zowel mens als God? Of naar de vreugde en het lijden, de hoogste glorie en de diepste afwijzing die Jezus in zijn leven zou ervaren?
Piramiden
De helder gekleurde, gebroken vormen op de achtergrond roepen de associatie op met gebrandschilderde ramen in Europese kathedralen.
Gebrandschilderde ramen verbeelden veelal bijbelse verhalen, vaak taferelen rond de geboorte en dood van Jezus. Zij bevatten ook stukjes landschap om aan te geven waar de gebeurtenissen zich afspelen.
In het geval van He Qi’s schilderij zien we een piramide, een palmboom en een cactus. Jozef, Maria en Jezus zijn in de woestijn van Egypte. De appel in Jezus’ hand (die verwijst naar het feit dat hij de zonden van de wereld wegneemt) en de duif links onderaan (die verwijst naar de Heilige Geest) zijn ook elementen die vaak in de Europese religieuze kunst voorkomen.
Opvallend in het schilderij zijn de piramiden, voorgesteld als een aantal elkaar doorsnijdende driehoeken. De piramiden in het midden en rechts schijnen stevig op de grond te staan, neergezet om daar vele eeuwen te blijven staan. De piramide links schuift echter naar beneden, alsof de komst van Gods zoon de onaantastbare macht van Egypte ondermijnt.
Dit herinnert ons eraan dat alle macht en autoriteit aan Christus toebehoort, zelfs als het lijkt alsof de naties en de machthebbers van de wereld de gang der geschiedenis bepalen.
Jozef, Maria en Jezus waren in de geschiedenis van Israël overigens niet de enigen die asiel zochten in Egypte. Ook Abraham en Sara (Genesis 12:10-20), Jacob en zijn zonen (Genesis 42), Jerobeam (1 Koningen 11:40) en het volk van Juda (tegen Gods gebod in vluchtend voor Nebukadnessar, Jeremia 43:7). Maar doorgaans wordt Egypte in het Oude en Nieuwe Testament in verband gebracht met de slavernij en de onderdrukking door de Farao, waarna God
zijn volk wegleidde door de hand van Mozes en Aäron.
Vierkante vastberadenheid
Het is zeer de moeite waard om de uitdrukking van de gezichten van de verschillende personages te bekijken.
Die van Maria en Jezus zijn zacht en rond, maar het gezicht van Jozef is gevat in vier rechte lijnen. Zijn gezicht drukt vastberadenheid uit. Hij moet een buitengewoon man zijn geweest, uitverkoren om Gods Zoon op te voeden, net zoals Maria werd gekozen om zijn moeder te zijn. Hij geloofde Maria’s uitleg van de maagdelijke zwangerschap en hij trouwde met haar, hoewel hij daar niet toe verplicht was.
Hij zorgde ondanks grote tegenslagen voor zijn gezin en aarzelde niet om God te gehoorzamen als deze hem in zijn dromen verscheen.
Jozefs ene arm reikt uit naar voren, als om de weg te wijzen, terwijl hij in zijn andere hand een zwerversknapzak vasthoudt met een paar bezittingen.
Zijn arm, hoofd, (onzichtbare) lichaam en stok vormen een kruis, dat Jezus al boven het hoofd hangt. Jozefs vierkante vastberadenheid is in evenwicht met zijn innerlijke flexibiliteit en gehoorzaamheid aan Gods leiding in zijn dromen.
Maria met al haar rondingen ziet er zachtaardig en lief uit, terwijl ze haar kostbare kind vasthoudt. En toch heeft zij een innerlijke kracht en moed waarmee zij ‘al deze woorden in haar hart’ bewaarde (Lucas 2:19,51). Zij draagt een eenvoudige halsketting met een klein kruis, een symbool van het verdriet dat aanstaande is, het zwaard dat haar hart zou doorsteken (Lucas 2:35).
Jezus is afgebeeld in de traditie van Chinese schilderkunst: een kind met een rond gezicht, kaal, op een toefje haar op z’n voorhoofd na. Vergeleken met hem lijkt het alsof Jozef en Maria maskers dragen, om als het ware het verschil aan te geven tussen hen (en ons), zondige mensen, en de Zoon van God, volmaakt mens zoals de mens bedoeld is.
Ezel
De ezel zou een gewoon lastdier zijn geweest als hij geen menselijke ogen had gehad. He Qi schildert vaak grote ogen en kopieert daarmee de stijl van de papierknipkunst, waarbij ogen vanzelf groot uitvallen. De woeste uitdrukking van de ezel en zijn rode neusgaten waaruit vuur lijkt te komen, doen denken aan Bileams ezel (Numeri 22:22-35). Ziet deze ezel ook geestelijke werkelijkheden die menselijke ogen niet kunnen zien? Ziet deze ezel de Heilige Geest in de vorm van een duif?
In de traditionele Europese kunst wordt de duif van de Heilige Geest veelal in de bovenste helft van schilderijen geplaatst, terwijl hij afdaalt (als in Marcus 1:10). Hier stijgt de duif op, met zijn snavel wijzend in de richting van het hecht verbonden drietal, om hen heen vliegend alsof de Heilige Geest hen omringt met Gods aanwezigheid
en vrede.
Armoede
Het portret van dit gezin getuigt van armoede; ze reizen lopend en rijdend op een ezel in plaats van te paard of op een wagen. He Qi heeft hen in traditionele plattelandskostuums geschilderd: de band om Jozefs hoofd en Maria’s hoofddoek, de stof van de knapzak en van Maria’s gewaad, de slipper van Jezus’ zichtbare voet, geborduurd met het hoofd van een kat (of leeuw).
De familie heeft ook maar een paar dingen meegenomen om een bestaan in ballingschap op te kunnen bouwen.
De recente bezoeken van engelen, de vervulde profetieën, het eerbetoon van buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders en de waardevolle cadeaus moeten echter een rijke bron van troost, kracht en hoop voor de toekomst zijn geweest.
Afdalen
Jezus zit op Maria’s schoot. We kunnen maar één voet zien, die naar beneden wijst, alsof hij zit op zijn andere been. Chinese mensen zullen hierdoor zeker worden herinnerd aan de boeddhistische godin van de vergeving, Kuan Yin, die traditioneel op dezelfde manier wordt afgebeeld. Kuan Yin wordt aangeduid als bodhisattwa, degene die nirvana heeft bereikt, maar die besloten heeft naar de aarde terug te keren om mensen de weg naar de zaligheid te wijzen. Daarom wordt zij afgebeeld ‘naar beneden stappend’ vanuit haar zittende positie. Haar pose is er ook één die haar koninklijke spel en daarmee het voortdurende spel van schepping aanduidt.
Hoeveel te meer zijn dit aanduidingen die bij Jezus horen! Hij is werkelijk de God van vergeving door zijn offer aan het kruis. Hij is de Ene in wie alle dingen werden geschapen en die alle dingen ten goede doet keren. Hij is de Koning der koningen, die naar de aarde kwam en ook in de toekomst naar de aarde terug zal keren!
Cisca Ireland-Verwoerd woont met haar man en zoon in Boston, in de Verenigde Staten. Zij geeft lezingen en schrijft over haar twee favoriete onderwerpen: zending en het raakvlak tussen theologie en kunst.
| Biografie He Qi He Qi (spreek uit ‘Huh Tji’) is een hedendaagse Chinese kunstenaar. Hij werd geboren in 1951 en groeide op in China gedurende de Culturele Revolutie (1966-1976). Om te ontsnappen aan het harde werk op het platteland begon hij portretten van Mao te schilderen. Op een dag zag hij Rafaëls schilderij van de Madonna met kind in een oud kunsttijdschrift. Hij voelde zich onmiddellijk aangetrokken tot de vredige glimlach van Jezus’ moeder, wat leidde tot zijn belangstelling voor het christelijk geloof. He Qi studeerde kunst aan de Kunstacademie van Nanjing en behaalde daar een doctoraat in religieuze kunst (de eerste in China) in 1993, na middeleeuwse kunst te hebben gestudeerd aan de Hochschule für bildende Künste Hamburg in Duitsland. Religieuze kunst uit de middeleeuwen beeldt bijbelse gebeurtenissen vaak af met Europees uitziende mensen in een Europese omlijsting. Dit inspireerde He Qi om bijbelverhalen tegen een Chinese achtergrond met Chinese mensen af te beelden. Het werk van de kunstenaar laat de invloed zien van middeleeuwse Europese kunst, maar ook zijn vertrouwdheid met Chinese volkskunsten als houtsnijwerk, papierkunst en traditioneel weef- en borduurwerk. |
1. Sawai Chinnawong: De geboorte van Christus. Dit schilderij uit 2004 van de Thaise kunstenaar Sawai Chinnawong laat zien dat men in Thailand een ander beeld voor ogen heeft van Jozef, Maria en Jezus in een arme stal en ruige herders die het kind komen begroeten. Dit vredige tafereel straalt een en al vriendelijkheid uit. De ster in kruisvorm aan het werelddak is de enige ernstige noot.
2. Hanna Cheriyan Varghese: De herders in het veld. Deze batikdoek van de Maleisische kunstenares Hanna Varghese zet de herders op het veld in de nacht in een grote gele lichtkoepel. Het licht straalt hen toe van de engelen, die verenigd in lofzang een prachtig patroon vormen in de lucht. Ook de herders stemmen uitbundig in met het Groot Gloria. Een mooi detail is het schaap links van de herders. Ook hij is met zijn snuit naar boven gericht.
3. Yuko Matsuoka: When the Little One Falls Asleep. De Japanse kunstenares Yuko Matsuoka staat vooral bekend om haar prachtige kleurgebruik. Ze is een meesteres in het weergeven van Gods werk en aanwezigheid door luchten vol kleur en dynamiek. Ook in dit werk uit 2003 zindert het in de hemel.
Het licht dringt door in de duisternis en overgiet de aarde met een warme gloed. Mooi zijn de rozen van Gods liefde en het stralende open graf.
4. Timur Poerwowidagdo: Magnificat. De Indonesische kunstenares Timur Poerwowidagdo geeft Maria’s loflied weer. Ze is zwanger! In verwachting van de Zoon van God! Maria danst en zingt: ‘Mijn ziel prijst en looft de Heer, mijn hart juicht om God, mijn redder. Ja, grote dingen heeft de Machtige voor mij gedaan, heilig is zijn naam.’ De spiraal-wervelwind achter haar geeft de dynamiek weer waarmee God ingrijpt in deze wereld.