Wat is Sensitivity-Training? (2)
1974-11-01
Beschrijving ST - Jaargang 18
- nummer 40
Een groep van 10-15 mensen is korte of langere tijd intensief met elkaar bezig (een weekend, soms onafgebroken achtereen, zonder slaap - de z.g. marathon, of een gehele week, of nog langer). Het gesprek gaat niet over zaken, niet over politiek of godsdienst, noch over het weer of een gezamenlijk te vervullen taak, maar over elkaar. De groep is ongestruktureerd, men kent elkaar meestal niet, de trainer (soms de stimulator genoemd) stuurt alleen wat bij en stimuleert openhartigheid ..
De deelnemers doen het zelf, en willen leren van het materiaal wat het door hen zelf ontketende groepsproces opwerpt.
Onmiddellijk in het oog vallen een klein aantal meer uiterlijke aksenten, zoals de buitengewone nadruk die gelegd wordt op de 'hier -en nu' situatie van het groepsproces.
Verleden en toekomst lijken voor de deelnemers van een ST-groep verboden terrein te zijn, ja sterker nog: men doet soms of er helemaal geen verleden is geweest en of de toekomst niet mag worden binnengetreden. Deze konsentratie op het 'hier' brengt met zich mee dat men het nadenken over de relevantie van de trainingsgroep voor de dagelijkse omgeving opschort, en er eigenlijk maar blindelings op vertrouwt dat het met die relevantie heus goed gesteld is. Misschien houdt dat tevens verband met de veronachtzaming van de inhoud, van meningen en overtuigingen, soms ook van gevoelens en houdingen.
Men is slechts geïnteresseerd in het louter funktioneren daarvan binnen het groepsproces.
Eén voorbeeld: met grote stelligheid, en zelfs met een zweem van fanatisme, verkondigt een van de deelneemsters haar politieke overtuigingen; de groep, reagerend op haar uitlatingen, lapt de inhoud van haar politieke houding aan z'n laars, maar gaat uitvoerig in op de autoritaire wijze waarop zij haar mening verkondigt; de stemverheffing, de blik in de ogen, het naar voren schuiven, op het puntje van haar stoel, eisen stuk voor stuk de volle aandacht van de groep; niet haar mening, maar de manier van doen vormt het leermateriaal van de trainingsgroep.
Voorts vallen spoedig in het oog de pogingen van de trainer om het terugkoppelingsproces op gang te brengen.
In het terugkoppelen ziet men de kern van het leerproces. Na de stimulans van de trainer moeten de groepsleden zelf dit proces in handen nemen. Zij gaan zich rekenschap geven van de gevoelens en motieven die hun deelname in de groep beheersen. In een goede trainingsgroep waakt de trainer ervoor dat het terugkoppelingsproces op het neutrale vlak blijft.
Immers, hoe gemakkelijk komt men er toe om toch zich tot waardeoordelen te laten verleiden of om als amateuristen dieptepsychologie te beoefenen. Met alle gevolgen van dien. Op zo objektief mogelijke wijze wordt de een uitgenodigd te beschrijven hoe de ander op hem of haar overkomt. Eerlijkheid en openhartigheid vormen de leidraad, die zowel langs toppen van warmte en vreugde voert als door dalen van agressie en irritatie.
Hard wordt gewerkt om een klimaat te scheppen waarin alle deelnemers zich thuisvoelen, een niet-dreigend klimaat. De trainingsgroep moet de tegenpool vormen van de harde, kompetitieachtige maatschappij, waar de 'survival of the fittest' wordt gestreden.
In de trainingsgroep worden de menselijke relaties op hun mogelijkheden beproefd. Het doel waarnaar gestreefd wordt is de optimale ontwikkeling van wedenkerige relaties.
De rol van de trainer komt niet altijd even duidelijk uit de verf.
In principe is hij belast met een speciale verantwoordelijkheid om de deelnemers te helpen van hun ervaringen te leren. Dat het gevaar van manipulatie hier op de loer ligt behoeft weinig betoog.
Laten we een aantal belangrijke kenmerken eens op een rijtje zetten.
- de groepen zijn bijna altijd klein. gemiddeld twaalf leden.
Dikwijls komt men als onbekenden van her en der bijeen.
- de groepen zijn in principe ongestruktureerd; geen officiële leider, geen taakverdeling, geen welomlijnd programma.
- de trainer funktioneert als een soort stimulator van het groepsproces; hij vangt mensen op als dat nodig is. Leermateriaal is het materieel dat door het groepsproces zelf wordt opgeworpen.
- de gesprekken gaan niet over zaken, niet over politiek of godsdienst, niet Over het weer of een gezamenlijk te vervullen taak, maar over elkaar, en over het groepsproces, zoals het zich 'hier en nu' onder de ogen van de deelnemers voltrekt.
- via openhartig gesprek (en soms lichamelijk kontakt) komt men nader tot elkaar. Men ontziet elkaar niet. Gevoelens jegens elkaar worden vrij geuit, wat soms erg moeilijk is.
Men wordt dringend verzocht zich zo veel mogelijk voor de groep te openen. Pas wanneer alle deelnemers zichzelf durven bloot te geven en elkaar als mensen au seieux nemen, worden de zorgvuldig aangeleerde verdedigingsmechanismen.
die ons masker moeten beschermen, overbodig.
- er wordt ("bijna spontaan", zeggen de trainers) gestreefd naar een klimaat van veiligheid en wederzijdse aanvaarding.
Alleen in dat klimaat kunnen harde noten gekraakt worden, kunnen ideaalbeelden worden afgebroken en tot realistischer proporties worden teruggebracht, kunnen identiteitskrises worden opgevangen en maskers worden afgezet.
- leerzaam is het groepsproces vooral wanneer stelselmatig wordt 'teruggekoppeld', d.w.z. wanneer de deelnemers elkaar de spiegel voorhouden van hun gedrag en te horen krijgen hoe hij of zij bij de anderen overkomt.
Ongewenste gedragspatronen of karaktereigenschappen worden zodoende aan de kaak gesteld en kunnen eventueel worden vernieuwd.
Laten we om de gedachten te bepalen, een zo scherp mogelijke omschrijving van sensitivitytraining trachten te geven. In deze omschrijving blijkt ook de betekenis van de naam, gevoeligheidsoefening.
Een door een kleine groep op gang gebracht proces van wederzijds ontmoeten, meten, aftasten.
botsen, terugkoppelen en aanvaarden; met als doel de gevoeligheid voor wat er leeft in jezelf en in de ander te scherpen. de ogen te openen yoor de diepe en rijke ervaringen die menselijke relaties kunnen bieden en voor de typische eigenaardigheden van groepsprocessen en hoe daarin zelf doelmatig in mee te funktioneren.
Daarbij wordt tijdelijk het 'gevoel' uit de menselijke totaliteit van verstand, geweten, wil en geloof naar voren gehaald. Het einddoel is tweeledig:
a. persoonlijke ontplooiing
b. betere funktionering van intermenselijke relaties, en van organisaties.
Er blijken twee hoofdtypen van trainingen te bestaan. Het eerste hoofdtype (dat vlak na de oorlog ontwikkeld is in de Amerikaanse National training laboratories) wordt in het algemeen 'relatietraining' genoemd en legt de nadruk op einddoel b. Het tweede hoofdtype (ook ontwikkeld in Amerika. in Esalen, Californië) wordt 'encountergroep' genoemd of 'menselijkegroeigroep', en legt de nadruk op einddoel a. Meestal komen in de praktijk de beide typen gemengd voor.
Een van de merkwaardigste aspekten van sensitivity-training moet tenslotte nog aan de orde worden gesteld. Last but not least!
Het is een aspekt wat bijna niet onder woorden gebracht kan worden en toch zo kenmerkend voor alle vormen van groepstraining, dat een poging gewaagd moet worden. Het gaat over de sfeer in de groep. Niet dat deze dermate uitzonderlijk is dat iemand die nog nooit aan sensitivity-training heeft deelgenomen er niets van kan begrijpen. Uit het dagelijks leven kennen we allemaal momenten die lijken op de sfeer in de trainingsgroep. Maar wat in het dagelijks leven slechts sporadisch voorkomt en vaak gemeden wordt. is hier schering en inslag en wordt zelfs bewust tot stand gebracht. Na een uur, soms pas na een dag, soms al na een paar korte ogenblikken, is het er al; de fundamentele ontmoeting met elkaar. Het is de sfeer van het moment, waarop niets, maar dan ook niets meer te verliezen is. waarop alles op het spel staat: mijn eigen identiteit, de relaties die van essentieel belang zijn, met mijn vrouw of man of vriend, mijn toekomstdroom, en mijn diepste religieuse verlangens en gevoelens. Met één klap kunnen ze vernietigd worden. de spanning is voor alle deelnemers naar een toppunt gestegen. Als het even stil is, kun je een speld horen vallen. De gelaatstrekken op de gezichten laten een diep spoor in de herinnering achter. De ogen spreken een taal van verwachting en dodelijke ernst. Er vallen woorden die niets meer verbergen, maar feilloos doel treffen. Wie even verslapt voelt slechts een rilling van huiver door zich heen gaan, die hem onherroepelijk tot de werkelijkheid van het groepsgebeuren terugvoert. Iedere vorm van vrijblijvendheid is als gras dat door vuur verschroeit. Geen deelnemer die de verzengende hitte bespaard blijft of de blik van allen ontloopt. Dit groepsgebeuren is een waagstuk dat zijn weerga niet kent. Geen mensenlevens die op 'het spel staan, maar mensenzielen en omdat een ieder inbegrepen is komt koelbloedigheid niet voor. Alles kan mis gaan, maar ook alles kan goed gaan. Sommigen voelen het aankomen dat een stuk leven van vroeger wordt afgesneden en dat relaties van daarvoor gewoon ophouden te bestaan. Anderen heeft het overvallen en raken in panische angst, waar de groep hen soms slechts ternauwernood uit kan bevrijden. Maar juist die ervaring dat de groep op zo'n moment in staat is haar leden vast te houden en op te beuren, wordt meestal als een verrassend wonder ervaren ...
Is het dan vreemd dat veel deelnemers deze groepservaring als een mijlpaal in hun leven beschouwen en vaak hartstochtelijk terugverlangen naar nieuwe groepservaringen ? Is het vreemd dat andere deelnemers, eenmaal terug in het alledaagse leven, zich in de kou voelen gezet? Dat velen niet in staat zijn om hun ervaringen onder woorden te brengen? Dat sommigen zich als wedergeboren voelen, maar enkelen ook als verpletterd?
(wordt vervolgd)