Dr. J. J Buskes - 'een buitenverbander'
1974-11-15
Op 16 september jl. werd de Amsterdamse emeritus-predikant dr J. J. Buskes 75 jaar. De uitgeverij Zomer en Keuning te Wageningen heeft t.g.v. zijn verjaardag een heel bijzonder boek op de markt gebracht.- Jaargang 18
- nummer 42
Het heet "Dwarsliggers - nonconformisten op de levensweg van ds J. J. Buskes". Met de dwarsliggers worden figuren bedoeld, die grote invloed hebben gehad op het leven en denken van ds Buskes, Zij zijn dwarsliggers in de zin van de balken van een spoorlijn: zij liggen dwars en zorgen er voor dat de trein niet vastloopt, maar zich voortbeweegt het doel tegemoet.
In het genoemde boek worden ongeveer 30 dwarsliggers uit het leven van ds Buskes besproken.
Ik noem enkele: dr G. Puchinger schrijft over prof. dr H. Bavinck, prof. L. Onvlee over prof. H. Kraemer, ds K. Bouhuys over dr O. Noordmans, dr K. A. Deurloo over prof. Miskotte, ds Spijkerboer over Bonhoeffer, prof. Kuitert over prof. Berkouwer en Berkouwer over prof. Herman Ridderbos. Verder nog bijdragen van prof. Schulte Nordholt over Martin Luther King, van pater Van Kilsdonk, prof. Verkuyl en anderen.
Zo'n boek is niet te besnreken. De opzet is breed, de inhoud zeer gevarieerd.
Wij zouden dus eigenlijk met een aankondiging kunnen volstaan.
Dat doen we dan ook, maar wel iets uitgebreider dan anders.
Dr Buskes is een markant figuur in de Nederlandse kerkelijke wereld.
Hij is een man, die mij altiid erg heeft geboeid en die tegelijk niet zelden prikkelde tot tegenspraak. Toen ik eens tegen een (binnenverbandse) vrijgemaakte predikant zei, dat ik in Amsterdam wel eens bij ds Buskes naar de kerk ging, antwoordde hij: ja, maar die heeft ook iets te zèggen!
Zelf heb ik dat ook vaak zo ervaren.
Als je Buskes hoort preken.
heb je de indruk dat hij het niet alleen tegen de mensen in de kerk heeft. maar dat hij heel Amsterdam toespreekt.
Toch prikkelt hij ook tot tegenspraak.
Enige tijd geleden verscheen van prof. dr W. H. Velema uit Apeldoorn een kritische behandeling van de theologie van Kuitert onder de titel "Aangepaste theologie" (uitgave Buijten en Schipperheijn, Amsterdam). Ds Buskes besprak dit boekte in Trouwen kraakte het. Zijn vernietigend oordeel was wel begrijpelijk, maar tevens niet helemaal rechtvaardig.
Begrijpelijk, omdat ds Buskes in het boek van Velerna een of andere fundamentalistische theologie aantrof, die hem waarschijnlijk deed denken aan de toestand in de Geref. Kerken van de jaren twintig en die leidde tot de schorsing van ds Geelkerken. Ds Buskes werd zelf in die tijd ook het slachtoffer van die fundamentalistische bijbelvisie. Buskes reageerde naar mijn indruk allergisch op Velema, maar hij deed de intentie van de laatstgenoemde te weinig recht. Dit was juist mede daarom te betreuren, omdat er ook tussen Buskes en Kuitert aanzienlijke verschillen bestaan.
Voor wie de laatste publikaties van Kuitert heeft gelezen en tevens die van Buskes is dit een duidelijke zaak.
Toen vorig jaar ds Van der Hoeven een leidende rol vervulde in de bekeringsaktie "Kruistocht Amsterdam", distantieerde ds Buskes zich publiek van deze aktie.
Hij had bezwaren. Dat mag natuurlijk best, maar waarom kan men dan niet het zwijgen er toe doen? Was de zaak van Christus met zijn protest gediend? Ja, Buskes prikkelt soms tot tegenspraak - dat is dan nu ook gedaan.
Onlangs hoorde ik ds Buskes preken in de Thomaskerk in Amsterdam-Z.: een indrukwekkende preek vanwege ziin diep inzicht in de Schrift, zijn scherpe woordkeus, die gedragen wordt door een voor hem typerende emotionaliteit.
Bijna elke kerkdienst, waarin ds Buskes voorgaat is een indrukwekkend gebeuren. Op zulke momenten voel ik me ten nauwste met hem verbonden. Niet alleen door het geloof, maar ook door een stukje vergelijkbare achtergrond.
Zoals de 'buitenverbandse' vrijgemaakte kerken ontstaan zijn door een uitstotingsproces, zo is ook het Hersteld Verband ontstaan door een uitstoting uit de Geref. Kerk na de afzetting van ds Geelkerken door de Asser synode in 1926.
Over deze Herstel Verband-periode zegt Buskes in een interview met dr Puchinger (Hervormd-Gereformeerd, blz. 307): ,,'t mooiste wat ik in de H.V.-periode beleefd heb is dat we samen het besef hadden een gereformeerde kerk te mogen zijn in de wereld van heden. We beleefden iets wat Bavinck voor ogen stond: de katholiciteit van het christendom; gereformeerd, maar gerelativeerd door het christelijke; het zoeken naar een verbinding van het oude geloof met het leven en denken van de moderne tijd (... ) Het werd ons "gegeven". We hadden ondanks alles het gevoel: waar het op aankomt is er, een belijdende kerk, nièt op het verleden gericht. maar op de toekomst! En dat in tegenstelling tot de oude Gereformeerde Kerken, waarin verstarring kwam, veruitwendiging, triumfalisme en antithese, een zich afzetten tegen allerlei."
“Als u mij nu vraagt: wat was de slechtste ervaring, dan zou ik willen zeggen dat wij binnen het H.V. bedreigd zijn geworden door het gevaar ons almaar af te zetten tegen de Gereformeerde Kerken, al zijn we eraan ontkomen."
"Persoonlijk ben ik geneigd de jaren van het H.V. te waarderen als een waardevol experiment, dat we niet gezocht hebben, maar waartoe we geroepen werden!"
Er zijn bepaalde paralellen tussen de Hersteld Verband-kerken in de jaren twintig en dertig en de buitenverbandse- vrijgemaakte kerken van vandaag. Wie de artikelen van ds H. de Jong en van ds H. Smit in de rubriek 'Kerkelijk leven' van de laatste maanden gelezen heeft, ziet bepaalde overeenkomsten.
Wat dit betreft stemt het eveneens tot nadenken, wanneer Buskes op blz. 299 van het genoemde interview met Puchinger opmerkt: ... "ik heb wel eens tot Berkouwer gezegd: "Je weet niet wat het is geschorst te zijn."
Dr Buskes leefde in het Hersteld Verband ten opzichte van de Gereformeerde Kerken als een soort 'buitenverbander'. Maar ook later, toen hij in 1943 hervormd predikant werd, bleef hij een man die zich nooit gemakkelijk in bepaalde kerkelijke strukturen kon voegen.
Ook in de hervormde kerk was ds Buskes niet zelden een dwarsligger.
Men heeft tien jaar geleden nog wel eens van hem gezegd: waar Buskes nog eens terecht komt ...
Maar goed, hij is nu 75 geworden en zal, wel hervormd blijven.
Dit verrassingselement zit er trouwens nog altijd in. Of het een preek of een lezing is, je weet nooit waar hij nu weer mee op de proppen komt. Eén ding staat vast: goed naar hem luisteren, want dat is altijd de moeite waard; hij heeft je wat te zeggen.
In het begin van dit artikel begon ik met het boek "Dwarsliggers". Buskes is zelf een dwarsligger en beschouwt dit als een erekwestie.
Het Woord van God is niet naar de mens. Het staat veelal haaks op onze wereld en toch is het een Woord voor de wereld. Ook de verkondiger moet vaak dwars liggen in de samenleving en in zijn kerk. Als zodanig heeft dr Buskes veel medestanders èn veel tegenstanders.
Hij roept in zijn publikaties soms tot tegenspraak op. Zijn keuze voor de PvdA riep luide protesten op. Hij was een uitgesproken leerling van Karl Barth. In zijn openlijke positiekeuze kreeg hij vrienden en tegenstanders. Toch heeft hij geprobeerd met zijn tegenstanders zo veel mogelijk kontakten te onderhouden. Hij heeft oog voor katholiciteit en eucumeniciteit, ook wanneer het menselijkerwijs gesproken niet te verwachten is. Of dit Buskes steeds gelukt is, ik kan het niet beoordelen.
Het zal wel niet. Welke christen is daartoe wel in staat?
Eens hoorde ik hem aan het eind' van een toespraak zeggen: er zal wel nooit een mens geweest zijn, die in dienst van het Koninkrijk staande. het Koninkrijk ook niet eens heeft tegen gewerkt.
Buskes is er de man naar om dan ook aan zichzelf te denken. Het is een gewetensvraag voor elk mens.
Niet om somber van te worden.
Het geloof in God en de genade in Jezus Christus stimuleerden hem in het leven. Elke dag bood nieuwe mogelijkheden om zijn taak aan te vatten.
Zijn levensgeschiedenis gaf hij de titel "Hoera voor het leven". Op de laatste bladzijde van dit boek schrijft hij: "Het is een zegen te mogen leven op Gods goede aarde.
Ik kan de hele wereld niet op mijn nek torsen. Ik ben Atlas niet.
Ik behoef het ook niet te zijn. Ik mag heel gewoon mens zijn. Want de oorsprong en de voleinding van mijn leven liggen in God. Dat geloof ik met heel mijn hart.
Wij mogen leven.
"Leve het leven, het wordt u gegeven!"
Waarom zouden we niet?"
Dit bindt ons samen. Buskes roept bij ons soms tegenspraak op en wij ongetwijfeld bij hem. Maar wij weten ook dat wij uit dezelfde levensbron willen putten: de gekruisigde en opgestane Heer Jezus Christus.
Daarin zijn wij één!
Ook al zitten wij in verschillende kerken. Wij kunnen niet langs elkaar heen leven. Vandaar dit artikel.
n.a.v. Dwarsliggers. Nonconformisten op de levensweg van ds J. J. Buskes, Uitg, Zomer en Keuning, Wageningen 1974.
216 blz. f 16,90.