Bangkok
1973-08-17
Vooropgezet plan Prof. Beyerhaus, uit wiens persoonlijke indrukken over de wereldzendingsconferentie te Bangkok we de vorige keer citeerden, deelt mee dat er uit Duitsland deelnemers naar de conferentie waren gegaan in de mening, dat daar gelegenheid zou zijn zich met elkaar te bezinnen over het onderwerp dat aan de orde werd gesteld namelijk "verlossing in deze tijd".- Jaargang 17
- nummer 29
Zij waren gegaan met de gedachte dat het in de weg van bestudering van het onderwerp èn van discussie mogelijk zou zijn tot een bijbelse uitspraak te komen om daarmee de noodlottige uitdaging van de nieuwe theologie vastberaden tegemoet te treden.
Natuurlijk was het duidelijk dat dit niet een gemakkelijke taak zou zijn. Zij wisten immers wel hoe men zich in de officiële oekumenische kingen had opengesteld of zelfs zich had overgegeven aan de huidige nieuwere theologie met betrekking tot het punt van "verlossing in deze tijd".
De vraag was: welke vorm en welke inhoud heeft nu de verlossing die Christus aan de mensen in onze geseculariseerde wereld wil brengen?
Voor een goede behandeling en discussie over het antwoord op deze vraag was een degelijke schriftuurlijke behandeling van het onderwerp als basis voor een discussie ter conferentie, vereist.
Er was echter geen sprake van dat het resultaat van een bestudering van de vraag uit de Bijbel, tevoren aan de conferentie-gangers was toegezonden zoals een grondige behandeling van de kwestie zou vereisen. Ook werd er niet eens een overzicht gegeven van de verschillende standpunten met betrekking tot deze zaak.
Beyerhaus schrijft dat het echter een vergissing zou zijn te denken dat falen van een goede voorbereiding is toe te schrijven aan de onbekwaamheid in het organiseren van de conferentie. De werkelijke reden van het eigenlijke mislukken van de conferentie door gebrek aan een goede theologische voorbereiding was tweeërlei.
"Ten eerste (ik citeer) trad bij dit oecumenisch studieproject opnieuw de ernst van de crisis aan de dag, waarin de Bijbel-uitlegkunde zich bij de Wereldraad van Kerken bevindt. Bij zijn ledenkerken, of beter gezegd onder de gevelmachtigde oekumenische theologen in Genève, is men er niet unaniem van overtuigd, dat de Heilige Schrift de gezaghebbende en betrouwbare grondslag is voor het christelijk geloof en de opdracht der Kerk.
De Bijbel wordt beschouwd als een verzameling van onderscheidene historische documenten, die getuigen van de heilservaringen en de persoonlijke opvattingen over Gods wil, van de schrijvers in hun tijd.
Maar deze getuigenissen zijn niet in volstrekte overeenstemming met elkaar en moeten aangevuld worden met onze eigen ervaringen in de verschillende context van het nu strijdende mensdom."
Dit is de eerste reden.
We wisten dit al een aantal jaren.
Het wordt hier nog eens zeer helder en nauwkeurig geformuleerd.
"De tweede reden was (weer citeer ik) dat de huidige ervaringen en oproepen om hulp het oekumenische denken in zo hoge mate beïnvloed hebben, dat zij in alle gevallen het uitgangspunt gaan vormen tot het vinden van onze oplossingen. Zodoende wordt ook het getuigenis der Schrift, voor zover men daar trouwens nog naar vraagt, slechts verstaan dn het kader van onze politieke, sociale, culturele, religieuze of psychologische problemen.".
Vanuit Tübingen werd deze zaak van de Bijbel-uitlegkunde tot uitdrukking gebracht. In Bangkok ging Wieser daar direkt op in in zijn "Bericht über die Studie".
Aldus dat het vasthouden aan het unieke van de Bijbel-verhalen, om daarmee hun autoriteit te accentueren, er maar toe leidt, het onsamenhangende tussen het Bijbelse bericht en onze historische situatie te accentueren. Wil dit zeggen dat de autoriteit slechts dan gehandhaafd kan worden, wanneer men enige afstand neemt van eigen ervaring?
Het reformatorisch antwoord op deze vraag zal natuurlijk een ondubbelzinnig "ja" zijn, zegt Beyerhaus, De Bijbel kan haar rol als souverein richtsnoer, om onze ervaringen naar juiste waarde te schatten, slechts dan uitoefenen, wanneer deze ervaringen zelf onder haar beoordeling gesteld worden en niet, zoals men misschien zou denken, die ervaringen een deel van de norm worden. In het laatste geval zou de moderne tijdgenoot met zijn ervaringen en waardebepalingen, tot rechter over het Woord worden.
Ja, hij zou op deze wijze tot, rechter van God zelf worden, zoals b.v. de God-is-dood-theologe, Dorothee Sölle, die in een der voorbereidingsstukken schreef: "Dat God in de Bijbel niet huilt, is erg genoeg voor Hem. Hij zou er namelijk goede redenen voor hebben om dat te doen". Hier wordt - schrijft Beyerhauszoals in meer andere teksten voor en in Bangkok, de grens tussen theolovie en Godslastering ondubbelzinnig overschreden.
Beyerhaus stelt dus dat het in Genève - bij de leiding van de activiteiten van de Wereldraadvan tevoren gepland was, dat er geen uitspraak met betrekking tot wat verslossing in deze tijd betekent, in schriftuurlijke zin door deze conferentie zou worden gedaan. Men argumenteerde dit door te stellen, dat er niet een antwoord in het kader van scholastisch, categorisch systematisch abstract en theologisch denken zou mogen worden geformuleerd.
Als men dit zou doen - zo werd het door Genève gesteld - zou men volkomen vreemd handelen ten aanzien van de mentaliteit der christenen in de Derde wereld.
Wat wilde men?
Men wilde de conferentie een soort materiaal voorleggen dat als spontane uitdrukking van de Afro-Aziatische mentaliteit gevoeld zou worden. Persoonlijke getuigenissen, gedichten, chansons, dramatische stukken, politieke manifesten of liturgische gebedsteksten zouden daarvoor beter geschikt zijn. Men noemde dit een groeps-dynamisch experiment.
Beyerhaus schrijft: "In plaats van het theologisch voorbewerken van de Bangkok-conferentie, zouden wij ons dus moeten openstellen voor een groeps-dynamdsch experiment.
Wat hiermee bedoeld werd, is in Amerika verspreid onder de naam "Sensivity Training".
Ten tijde van haar primitieve ontstaan in Rood-China noemde men het nog "hersenspoeling".
Deze methode is sedertdien in Amerika tot in de perfectie ontwikkeld in het belang van de diepte-psychologische beïnvloeding van mensen en groepen voor gezondszorg, maar ook voor zakelijke, politieke en ideologische doeleinden."
Ook dit schrijft prof. Beyerhaus: "Van de zijde van het oekumenische instituut in Chicago wordt het in vele delen van de wereld met vreselijke gevolgen bedreven, tot geestelijke heropvoeding van kerkelijke leiders, en dat onder het motto: “kerkvernieuwing".
Dat wij ons echter daarmee tijdens een officiële wereldzendingsconferentia zouden ophouden en men zich daarvoor op de werkzaamheden van de Heilige Geest zou beroepen, grensde opnieuw aan openlijke Godslastering."
"Genève" had beslist om dit zogenaamde groepsdynamische experiment te organiseren en de organisatoren waren vastbesloten het uit te voeren. Zij schenen overtuigd dat dit de beste manier was om deze in principe als "open ended conference" aangekondigde vergadering, te laten aansluiten bij de Geneefse interpretatie van "verlossing in deze tijd."
Over de merkwaardige sfeer die daartoe op deze conferentie werd geschapen dit. "Electronische muziek, vaak lijkend op gehuil van sirenes, vaak een machinegeweer imiterend, werd voortgebracht door een speciaal apparaat en werkte heel sterk op ons zenuwgestel in. Tijdens een aan de "verlossing in de kunst" gewijde avond, werden onder begeleiding van dit instrument ("synthesiër") vier volledig onsamenhangende dia-series gelijktijdig en in snelle opeenvolging tegen het plafond van de zaal geprojecteerd. Een Amerikaanse neger-zangeres zong een jazz-achtig lied over het verlossingsthema en aan het eind van de z.g. happenings zo rijke avond, werd het hele gezelschap van conferentie-deelnemers er tenslotte toe geleid om geestdriftig met elkaar te dansen."
De volgende dag werd in een t.v.-interview door een van de leidende figuren opgemerkt, dat het feit dat hier plotseling orthodoxe priesters, professoren in de theologie en zendingsdirecteuren met elkaar gedanst hebben, hen innerlijk vernederd had, wat tegelijk het theologische bewustzijn zou hebben veranderd. Tot dit groepsdynamisch experiment behoorde in bizondere mate ook het getuigen van persoonlijke ervaringen door individuele deelnemers in de kleine groepen en sub-secties, waarin het voornaamste deel van conferentiewerk plaats vond. Met het oog op dit soort gewenste getuigenissen was een deel van de door Genève opgeroepen getuigenis-gevers speciaal geselecteerd. Vertegenwoordigers van de Black Power beweging ontbraken daarbij niet.
Evenmin ontbraken Italiaanse communisten en sympathisanten van de Vietcong uit Vietnam. Ook een representante van de Jesus People was er. Zij vertegenwoordigde het in "Genève" bizonder hoog geschatte "enthousiaste christendom" .
Wat men dus wilde en bereikte was, dat er geen theologische, bijbelse behandeling van het thema plaats vond, maar in plaats daarvan een vertoon van subjectivistische bekeringservaringen, waarbij de norm van de Heilige Schrift niet werd gehanteerd en elke soort religieuze ervaring als zodanig als bekering en verlossing werd aanvaard. Zelfs het Maoïsme werd meermalen als een bijna aanvaardbaar, zo niet zeer te overwegen alternatief van het christendom voorgesteld.
In overeenstemming met deze aanpak roept de afsluitende resolutie betreffende China van de conferentie er toe op: "Zich in het kader van de dialoog met vertegenwoordigers van godsdiensten en ideologieën van onze tijd vertrouwd te maken met het Chinese denken en theologisch en ethisch overleg te plegen over de wijziging in de Chinese maatschappij en haar uitwerking op andere samenlevingen". Het meest drastische gezegde over deze hoge waardering van het Maoisme, op kosten van het christelijk geloof, kon men op een plakkaat lezen, dat door anonieme handen, in een serie van gelijksoortige dokumenten op een van de publikatieborden was aangebracht. De tekst luidde:
"Heeft U tijdens de Chinaavond de dwangneurose van het westen om China te "bekeren" opgemerkt? Verlossing: God redde China van de bekering!"
Uit deze tekst kon men, zoals dr Arne Sovik in het voorbijgaan tegen mij opmerkte, de gevolgtrekking maken: "God redde de wereld van de bekering!"
Dit was een weergave van de stemming van tenminste sommige kringen van de conferentie.
Resultaat
Wil men het verloop van de Bangkok-conferentie begrijpen dan moet men onderscheid maken tussen twee verschillende conferenties, die elkaar in Bangkok enige tijd overlapten, volgens Beyerhaus. De eerste en de beslissende conferentie was reeds lang vóór de opening in Bangkok gehouden. Zij bestond uit de voortdurende beraadslaging van de staf uit Genève met de vaste kring van zijn gevolmachtigde medewerkers in andere delen van de wereld. De laatsten hebben hun opleiding en mentaliteit of als vroegere functionarissen van de Wereldraad van Kerken Of als permanente deelnemers aan wereldconferenties en commissievergaderingen verkregen. Men treft hen aan op strategisch belangrijke conferenties in de meest verschillende delen der wereld en in de meest verschillende samenstellingen, Men treft ze bij de vergaderingen van de Wereldraad, bij de samenkomsten van de Lutherse Wereldbond of de Anglikaanse gemeenschap, op de Pan-Afrikaanse Kerkenconferentie alsook bij de studiezittingen van de Duitse Evangelische Zendingsdagen.
Deze eerstgenoemde "conferentie" van de wereld-kerk-strategen, zoals wij deze grote congsi maar zullen aanduiden, had de leiding in handen en trok aan de touwtjes achter de coulissen, De andere, de meer representatieve conferentie, was de conferentie waarop de officiële afgevaardigden aanwezig waren. Zij werden bij iedere stap oplettend begeleid en geleid door hooggedisciplineerde, hoewel ook niet onfeilbare, oecumenici, die als voorzitter, sekretarissen, waarnemers, adviseurs, kunstenaars, musici, redacteuren of ook als niet herkende animators in de groepsvergaderingen werkten. Het doel was zo dicht mogelijk te komen bij de reeds bij voorbaat vastgelegde resultaten, zonder dat daarbij de gedelegeerden de illusie verloren, dat zij ze zelf bewerkt hadden."
Een meesterplan
Op veel conferenties loopt men dit gevaar. Maar hier is het wel verschrikkelijk werelds uitgekookt!
Beyerhaus schrijft, dat dit meesterplan gedeeltelijk in vervulling ging. Gedeeltelijk bleef het hangen op de nog ongebroken Bijbelse overtuigingen van een reeks gedelegeerden uitverschillende landen en confessionele tradities.
Voor hen had men in elk geval toch een zekere speelruimte voor uitdrukkingsvrijheid gelaten, zonder schade toe te brengen aan het taai vervolgde marsdoel. Dit verklaart de bonte vorm van de sektierapporten. Er komen daarin bladzijde na bladzijde bevestigingen voor van piëtistische overtuigingen, naast penetrante bezinksels van eigentijdse oekumenische theologie.
Tenslotte, we zijn prof. Beyerhaus dankbaar voor de publikatie van zijn verhelderende persoonlijke indrukken.
We meenden dat het goed was enkele belangrijke punten daaruit aan de vergetelheid te helpen ontrukken, door deze in ons blad door te geven ter informatie. 1)
1) Deze artikelen waren reeds voor de pers gereedgemaakt toen we ver namen dat van de hand van prof. Verkuyl een boek verschenen is over de betekenis van "Bangkok", uitgegeven bij Ten Have. "Jezus Christus, de Bevrijder en de voortgaande bevrijdingen van mensen en samenlevingen." J.M.