Dr C. Rijnsdorp - tussen wijsheid en profetie
1973-08-17
In het vorige nummer van Opbouw werd de triologie van deze auteur besproken, "In de greep van het reus-achtige", "In het spanningsveld van de Geest" en "Wij zijn de vaders".- Jaargang 17
- nummer 29
Balkon op de wereld
Dit is de titel van het laatstverschenen boek van dr Rijnsdorp.
Dit boek is in vijf hoofdstukken ingedeeld t.w. 1. menselijk, intermenselijk, 2. mens en natuur, 3. vermoeidheid, leed en dood, 4. cultuur en samenleving, 5. christelijke religie en kerk. Wij lazen essays, kritische besprekingen, gedichten en lezingen. In totaal 69 titels. En steeds is het de schrijver, die als christen in de vele problemen (theologische, politieke, historische en literaire) een standpunt probeert te bepalen.
Hoewel de auteur zich in dit boek voornamelijk als Iiterator laat kennen, blijkt voortdurend de grootsheid van zijn visie. Hij peilt de tijdsverschijnselen in hun achtergronden.
In dit boek kan men veel gedachten terug vinden uit de reeds genoemde boeken van de schrijver. Maar ook hier is het de levenservaring van de schrijver, die het inzicht van de lezer verdiept.
Steeds weer wijst de schrijver op ons leven in het spanningsveld van de Geest: enerzijds leven in de greep van het reus-achtige en anderzijds met een "slagzij naar het eeuwige".
Schreef prof. dr K. J. Popma zijn "venster op de wereld" (Kok, Kampen 1968), dr Rijnsdorp wil een ruimer uitzicht en kiest voor een "balkon op de wereld". Naar mijn indruk wil de schrijver met zijn keus voor een balkon méér zeggen dan alleen maar een ruimer uitzicht te hebben. Zit men achter een venster, dan zit men per definitie in een huis. Staan op een balkon betekent tevens een beetje afstand van het huis nemen.
Hij kan zich natuurlijk niet van deze wereld losmaken, maar zijn verwachting is gericht op de zin van de wereld en van de geschiedenis en die ligt buiten deze wereld. Het balkon heeft iets van een bergtop. "Maar de hoogste bergtop is toch altijd nog aarde.
Wie daar staat ziet dingen waarvan men diep in het dal geen idee heeft."
Dr Rijnsdorp blijkt in zijn publikatles een wijs mens te zijn. Hij wikt en weegt, kiest en keurt, ziet grote lijnen en details. Hij kent de overwegingen van het hart, verleiding en verwachting, frustratie en hoop. Dit alles kenmerkt zijn genialiteit.
Soms heeft hij iets profetisch. Hij is nl. niet alleen kritisch t.o.v. het reus-achtige van het historisch gegroeide, maar hij wijst op de tekenen der tijden en probeert de werking van de Geest te verstaan.
Hij maakt in zijn denken duidelijk ",slagzij naar het eeuwige".
Hij wijst een richting. Helaas blijft de auteur op essentiële punten soms zeer vaag. Hij wijst zijn lezers er op, dat zij de vaders zijn, maar het profetische ontbreekt in het wijzen van een duidelijke weg voor de kerk-van-de-toekomst door de konkrete problemen heen. Hij redt zich niet uit dit probleem door dan te wijzen op de gevaren van hoog-kerkelijke overorganisatie en van de ballast van kerkelijke reglementen en belijdenisgeschriften. De gelovige lezer verwacht op dat moment méér, nl. een konkrete weg.
Ook in zijn artikelen in Trouwvoor 't merendeel zeer waardevol - laat de schrijver soms verstek gaan in het positiekiezen t.a.v. "modern"-theologische gedachten in gereformeerde kring.
Dan wordt de auteur vaak de wikkende en wegende wijze en is hij niet profetisch. Hoewel deze twee artikelen niet kritisch bedoeld zijn, wil dat niet zeggen, dat er geen uitspraken en beoordelingen van de auteur zijn die geen tegenspraak oproepen. 1) Ik heb echter geprobeerd de strekking van enkele van zijn publikaties weer te geven (weliswaar op een vrije manier), omdat hij iets te zèggen heeft.
Zijn wijsheid is groot, het soms profetische in zijn wijsheid stemt tot nadenken en navolging.
Betekenis voor de politiek?
De geschriften van dr Rijnsdorp zijn ook belangrijk voor hen die zich met politiek bezig houden of zich daarvoor interesseren. Inflatie, defensie, milieuverontreiniging, demokratie en demokratisering, ontwikkelingssamenwerking e.a. zijn voor alle politieke partijen hete hangijzers. Het noodzakelijk onderzoek naar de achtergronden van deze problemen blijft vaak achterwege. Ook in het rapport van de kontaktraad van de A.R.P., C.H.U. en K.V.P. "Op weg naar een verantwoordelijke maatschappij" komt dit onvoldoende aan de orde. Vandaar nog enkele slotopmerkingen.
1. Het genoemde rapport zegt, dat wij "op een breukpunt in de tijd" en "in een overgangsfase van onze kultuur" leven. Wat wordt hiermee bedoeld? Het rapport-Mansholt is in dit opzicht iets duidelijker en stelt, dat wij leven in een tijd van sekularisatie.
Had van de konraktraad van christelijke partijen niet een iets fundamentelere benadering verwacht mogen worden? Dr Rijnsdorp wijst op de likwidatie van de westerse kultuur, die gefundeerd is op de ratio van de autonome mens. Hij schrijft over de op de ratio gefundeerde wetenschap en techniek, die de grootsheid van de mens tonen en tegelijk zijn tragiek (wereldoorlogen, milieuverontreiniging e.d.). Hij signaleert in de moderne theologie een legitimering van de ontkerstening en ziet de likwidatie va" de westerse kultuur als een geestelijk probleem.
2. Begrippen als demokratie en demokratisering worden in de nota niet uitgewerkt. Begrippen afkomstig uit een humanistische denktrant, uitgaande van de autonome mens. De auteur laat zien, dat het humanisme in verval is en dat men waakzaam moet zijn in het overnemen van modewoorden, die ook altijd iets van de oorspronkelijke gedachtegang met zich mee brengen.
3. Er wordt gepleit voor een verenigd Europa en voor supranationaal gezag van internationale instanties. Dr Rijnsdorp ziet in dit streven ten diepste iets krampachtigs, omdat er iets in naar voren komt van een noodsprong van kultuur-in-likwidatie, die met enorme problemen gekonfronteerd wordt. Eerder een twijfelachtige poging tot zelfhandhaving, dan voortkomend uit inspirerende gedachten van humanum of christelijke naastenliefde.
4. Hulp aan de derde wereld is voor vrijwel iedereen een vanzelfsprekende zaak. Wat doen wij echter in die landen"? Gaat het alleen om materiële hulp? Komen wij daar uitsluitend met onze westerse filosofieën op de proppen?
Wijsgerige stromingen, die aan onze krisis-kultuur ten grondslag liggen! Veel leidinggevende figuren in de landen van de derde wereld hebben aan westerse universiteiten gestudeerd en zijn met een stukje westerse kultuur-in-likwidatie (= met een stukje geestelijke krisis) naar hun land teruggegaan. M..a.w. in het kader van de hoog geroemde ontwikkelingshulp exporteren wij tegelijk onze geestelijke problemen naar de derde wereld. Hebben wij al niet lang genoeg het breekijzer van de westerse kultuur in andere kulturen gezet? Of hebben de christelijke partijen i.v.m.
de ontwikkelingshulp iets eigens te bieden? Dr Rijnsdorp wijst op dit probleem.
5. Er wordt allerwege gepleit voor een mentaliteitsverandering van de westerse mens. Wat wordt hier precies onder verstaan.
De nota van de kontaktraad komt er nauwelijks aan toe. Dr Rijnsdorp heeft geprobeerd hier enig inzicht in te geven.
6. Wij worden in onze samenleving gekonfronteerd met verschillende geesteshoudingen: materialisme (in verschillende vormen), pragmatisme, leninistisch-marxisme, kommunisme en verschillende vormen van nationalisme. Peilen wij deze geestesstromingen naar hun intenties èn konsekwenties en hebben christen-politici doordach te antwoorden, zonder goedkope kreten?
Het zijn slechts enkele vragen.
Dr Rijnsdorp gaat met een helder inzicht en met grote fijngevoeligheid te werk en leert zijn lezer te onderscheiden waarop het aankomt.
Ook een christen-politikus kan slechts tot zijn schade aan hem voorbij gaan.
1) Naar aanleiding van de gekonstateerde vaagheid, schreef de heer Rijnsdorp mij o.a., dat hij aanstuurt "op een nieuwe spiritualiteit en niet op een soort werkprogramma of blauwdruk. De geest gaat. aan de organisatie vooraf en het is een gereformeerde fout te menen dat de organisatie de geest kan vervangen."
Deze opmerking neemt mijn bezwaar niet helemaal weg, maar is belangrijk voor 'het goed begrijpen van de strekking van de werken van de auteur.