Is de calvinistische wijsbegeerte conservatief?
1973-11-23
Vrijdagmiddag, 12 oktober jl. aanvaardde prof. dr ir. E. Schuurman het hoogleraarschap in de reformatorische wijsbegeerte aan de Technische Hogeschool te Eindhoven. Ter gelegenheid hiervan sprak hij een rede uit over "de kulturele spanning tussen technokratie en revolutie".- Jaargang 17
- nummer 43
Wij leven in een kultuur, betoogde prof. Schuurman, die in toenemende mate beheerst wordt door de resultaten van wetenschap en de toepassing ervan in de techniek. Maar als de mens naar zijn toekomst vraagt, stuit hij op grote problemen, die voortgekomen zijn uit het steeds meer samengaan van wetenschap, techniek, economie en politiek. Men hoeft wat dit betreft maar te denken aan de milieuverontreiniging, de bewapeningswedloop, roofbouw op delfstoffen enz. Ondanks dit zijn er ook altijd nog technici, die een optimistische toekomst-visie hebben. Deze optimisten versterken echter de reaktie van de revolutionaire utopisten, die zich radikaal anders opstellen en die een zeer pessimistische kijk hebben op de technische ontwikkeling in onze tijd.
Deze rede van prof. Schuurman ligt geheel in het verlengde van zijn proefschrift "Techniek en Toekomst", een turf van 568 blz., waarin hen eveneens verschillende wijsgerige beschouwingen over de techniek behandelt. In zijn intreerede gaat het echter vooral over de technokraten en de revolutionaire utopisten en hun toekomstvisie.
Om de kulturele spanning tussen deze twee stromingen zo goed mogelijk te kunnen begrijpen, belicht de nieuwe hoogleraar de historische en geestelijke achtergronden van de genoemde spanning. Voor de oorzaak van deze kulturele spanning moeten wij niet beschuldigend "de wetenschap" en "de techniek" aanwijzen.
De bron van het konflikt ligt in de mens, die zichzelf wijs maakt dat hij autonoom en volmaakt is. Prof. Schuurman schetst de weinig rooskleurige perspektieven die hieruit voortkomen.
Hij schetst vervolgens vanuit eigen overtuiging een alternatieve visie: de door Gods liefde en trouw gedragen mens, die luisterd naar het Woord van God zijn weg in de wetenschapsbeoefening, in de techniek en in het maatschappelijk leven wil gaan. Hij heeft oog voor de rijkdom van Gods schepping en beseft zijn verantwoordelijkheid in het benutten van de geboden mogelijkheden. Hij wil proberen tot een zo evenwichtig mogelijke kultuurontwikkeling te komen.
Vooral het slot van Schuurmans rede, waarin hij spreekt over planning in de samenleving en over normatieve elementen in de tussenmenselijke relaties, kunnen m.i. enkele kritische vragen oproepen. Overigens plaats ik zulke kritische vragen tegen de achtergrond van veel waardering voor dit duidelijke en aktuele betoog. De aktualiteit blijkt natuurlijk in de eerste plaats uit de bespreking van gevaarlijke stromingen in de samenleving: technokratie en revolutie. De aktualiteit blijkt ook uit de strekking van het verhaal: de plaats van de techniek in onze wereld.
Een onvoorzichtige toepassing van allerlei technische mogelijkheden (bijv. uitbreiding van industrieën, afsluiting van grote zeearmen) leidt tot een ernstige aantasting van het natuurlijk milieu: sterfte onder planten, vissen en vogels, roofbouw op delfstoffen, overschot aan niet vernietigbare afvalstoffen enz.
De vraag wordt tegenwoordig nogal eens gesteld: is de calvinistische wijsbegeerte conservatief?
De rede van de in deze wijsbegeerte pas benoemde hoogleraar Schuurman blijkt zeer aktueel te zijn. Hij bekritiseert niet alleen andersdenkenden, maar vanuit de christelijke levens- en wereldbeschouwing blijkt hij op de kultuurontwikkeling een alternatieve visie te hebben.
Velen zullen geneigd zijn dit toe te geven. Maar er zitten in de kring van de calvinistische wijsbegeerte nogal wat mensen, die theologisch, kerkelijk en politiek zwaar verontrust zijn. Zij stellen zich ook maatschappelijk tamelijk "rechts" op, zijn doorgaans proamerikaans en vóór de apartheidspolitiek in Zuid-Afrika.
Het zou onzin zijn dit te ontkennen.
Wanneer men een ruw schema, volgens de bovengenoemde positiebepalingen, wil hanteren, dan zal men in de vereniging voor calvinistische wijsbegeerte zeker mensen vinden, die zich "rechts", "conservatief" of "verontrust" opstellen.
Het is natuurlijk een vraag of men de calvinistische wijsbegeerte alszodanig met deze etiketten mag versieren.
Men kan met evenveel recht Dooyeweerd, een der grondleggers van deze wijsbegeerte, ten tonele voeren. Hij verklaarde dit voorjaar voor de televisie, dat de meeste van zijn leerlingen in Zuid-Afrika fel tegen de apartheidscolitiek gekant zijn. Onomwonden zei hij dat de amerikaanse kerken, die hun geld in oorlogsindustrieën beleggen, de verkondiging van het Evangelie in de weg staan en de Boodschap ongeloofwaardig maken.
Wellicht krijg ik nu te horen: ja, Dooyeweerd en Vollenhoven zijn originele figuren, maar let eens op hun leerlingen. Hou je hart maar vast. Zij dwepen met de woorden van de meesters, zij maken er een starre schematiek van, enz.
Nu is het waar, dat zeer originele figuren vaak leerlingen krijgen.
De leerlingen kunnen gemakkelijk epigonen worden, d.w.z. mensen die de voetsporen van voorgangers drukken. Het is ook waar, dat epigonen de wetenschap nog nooit vooruit gebracht hebben. Dit zal ongetwijfeld ook van mensen in de kring van de calvinistische wijsbegeerte gezegd kunnen worden. Het zijn echter zulke algemeenheden, dat je er weinig mee kunt doen.
Het heeft dus niet zo veel zin om verschillende vertegenwoordigers van deze filosofie tegen elkaar uit te spelen. De vraag "is de calvinistische wijsbegeerte alszodanig conservatief?" is nog niet beantwoord.
Deze vraag zou ik echter in geen enkel opzicht bevestigend kunnen beantwoorden.
In de eerste plaats wil de calvinistische wijsbegeerte een radikaal christelijke wijsbegeerte zijn.
Radikaal, afkomstig van "radix" wortel, wil zeggen dat de christelijke wijsbegeerte haar vooronderstellingen expliciet naar voren brengt. Dit betekent tevens dat de beoefenaren van deze wijsbegeerte zich in hun werk door hun overtuiging willen laten leiden en hun werk vanuit hun overtuiging steeds weer kritisch willen bekijken. Christelijke wetenschapsbeoefening is als elk ander mensenwerk feilbaar. De calvinistische wijsbegeerte wijst er dan ook met nadruk op, dat de resultaten van haar wetenschapsbeoefening geen waarheidspretentie inhouden. Daarom is de calvinistische wijsbegeerte een wezenlijk kritische wetenschapsbeoefening.
Tegenwoordig wordt de kritische wetenschapsbeoefening vaak geïdentificeerd met een neomarxistische beoefening van de wetenschap. Het is volkomen ten onrechte te beweren, dat alleen de neo-marxistische opzet van de wetenschap kritisch zou zijn. Eén van de eerste eisen van een kritische wetenschapsbeoefening is, dat men zijn vooronderstellingen zo eerlijk en expliciet mogelijk duidelijk maakt. Kritische wetenschapsbeoefening betekent, dat men openlijk zegt waar men staat en wat dus iemands levens- en mensbeschouwing is. Wat de kritische wetenschapsbeoefening betreft, waren de V.U.-hoogleraren Dooyeweerd en Vollenhove, de grondleggers van de calvinistische wijsbegeerte, hun tijd ver vooruit.
En om dezelfde reden kan men vandaag alleen maar zeggen, dat deze wijsbegeerte aktueel is en naar haar intentie progressief!
De christelijke filosofie- en wetenschapsbeoefening is geen geisoleerde zaak. Integendeel. Christen-wetenschapsmensen zijn met dezelfde problemen bezig als de vertegenwoordigers van andere denkrichtingen. Zij hebben een verschillende kijk op deze problemen, maar dit neemt niet weg, dat kommunikatie met niet-geestverwanten voor de calvinistische wijsbegeerte een kwestie van levensnoodzaak is. Ter onderstreping hiervan bedenke men dat elke mening en elk inzicht - zowel ia de christelijke als in de nietchristelijke filosofieën - iets beperkts heeft. Kontakt met andersdenkenden kan daarom niet marginaal zijn.
Omdat het christelijk wijsgerig denken radikaal kritisch wil zijn, is het niet verwonderlijk dat verschillende vertegenwoordigers van de calvinistische wijsbegeerte nogal wat kritiek op het werk van theologen hebben geuit.
Steeds weer is vanuit de calvinistische wijsbegeerte gesteld, dat veel theologen zich niet of onvoldoende bewust zijn van wijsgerige vooronderstellingen die aan hun bezigheden ten grondslag liggen. Aangetoond werd, dat vooral in de jaren vijftig en zestig de invloed van Jaspers, Heidegger, Sartre e.a. en dat tegenwoordig vooral neo-marxistische invloeden in de moderne theologie te bespeuren zijn, Ook tot politici heeft de calvinistische wijsbegeerte zich gericht.
In de redevoeringen van politici, ook van christenpolitici, blijken soms verschillende denkrichtingen door elkaar heen te lopen, bij gebrek aan een eigen consistente visie. Vanuit de calvinistische filosofie wordt dan gevraagd naar het mensbeeld dat men voor ogen heeft, naar de aard van de tussenmenselijke relatie en grotere samenlevingsverbanden en naar hun onderlinge verhoudingen, naar de visie op de staat en naar de grenzen van haar bevoegdheden, De kritiek vanuit de calvinistische wijsbegeerte is wel eens te fel en anderen afkrakend geweest. Behalve mensen, die religieus een andere richting inslaan en zich dus noodzakelijkerwijs van de reformatorische-christelijke wijsbegeerte vervreemden, zijn er ook mensen die door het optreden van vertegenwoordigers van deze filosofie van haar vervreemd zijn.
Wat het laatste betreft is er wellicht iets goed te maken. Overigens wil ik ook in rekening brengen, dat de calvinistische wijsbegeerte door sommigen belachelijk gemaakt is en gehoond. Niet zelden gebeurde dit op grond van een ontstellend gebrek aan kennis van deze wijsbegeerte.
Ik ga hier aan voorbij, omdat het mij in dit artikel gaat om de calvinistische wijsbegeerte als een wezenlijk kritische filosofie hetgeen allereerst zèlfkritiek inhoudt.
Ook heb ik geprobeerd aan te tonen, dat de calvinistische wijsbegeerte onmogelijk conservatief genoemd kan worden.
Wie haar naar haar intentie beoordeelt en bijv. kennis neemt van het van haar uitgaande blad "Beweging", zal getroffen worden door haar aktualiteit.
N.a.v. E. Schuurman, De kulturele spanning tussen technokratie en revolutie. Deze rede is tegen de prijs van f 3,75 (verzendkosten inbegrepen) te verkrijgen bij "Stichting Bijzondere Leerstoelen voor Calvinistische Wijsbegeerte", giro 1562942, t.n.v. H. Hoogenhout, Baambrugge.