Tienerpastoraat: zorg voor tieners
2014-01-25
Het jeugdwerk staat. Het catechesewerk is helemaal rond, er zijn clubs georganiseerd voor de diverse leeftijden, de ruimte is aangekleed en de methode is aangeschaft. Alles lijkt in kannen en kruiken. Totdat iemand zegt: Wat moeten we toch met dat tienerpastoraat? Is dat iets voor de wijkouderlingen of moeten we daar zelf wat voor organiseren? En hoe dan? In dit artikel een paar handvatten. De mogelijkheden voor pastorale zorg voor jongeren liggen in het jeugdwerk dat er al is!- Jaargang 58
- nummer 2
Een aantal maanden geleden sprak ik een jeugdouderling die jaarlijks alle jongeren van zijn gemeente bezocht.
Het vroeg een enorme tijdsinvestering van deze man, maar de persoonlijke gesprekken waar hij op gehoopt had, kwamen niet. Eigenlijk had hij het gevoel dat de jongeren niet op hem zaten te wachten. Sterker nog, hij had het gevoel dat ze hun tijd gewoon uitzaten omdat het van hun ouders moest.
Jongeren en volwassenen verschillen nogal van elkaar. Dat lijkt een open deur, maar als het om pastoraat gaat, stappen we nog vaak in de valkuil dat we jongeren op dezelfde manier benaderen als volwassenen. In tegenstelling tot jongeren zijn volwassenen eerder bereid om tijdens een jaarlijks bezoekje een open gesprek aan te gaan of om op zoek te gaan naar iemand om mee te praten als ze problemen hebben.
Een tiener is naar binnen gericht. Hij heeft als het ware een muurtje om zichzelf gebouwd en lijkt alle processen die zich vanbinnen afspelen te willen afschermen. De weg naar het hart van de jongere is dan ook die van de relatie. Eerst moet er vertrouwen opgebouwd worden. Pas als ze voelen dat jij ze oké vindt en bereid bent jouw tijd en aandacht in ze te investeren, mag je voorzichtig een kijkje achter de muren nemen.
Hoede
Het zien en kennen van jongeren vormt de basis van goede zorg aan hen. De meeste kansen daarvoor liggen in het jeugdwerk zelf. De clubleiders en catecheten zien de jongeren wekelijks of tweewekelijks en hebben de mogelijkheid een vertrouwensband met hen op te bouwen.
De brede basis die de hele zorg voor jongeren draagt, is dat het jeugdwerk relationeel wordt vormgegeven.
Daarvoor is het nodig om met vaste groepen en vaste leiders te werken, waarbij elke leider een aantal jongeren onder zijn hoede heeft. Door de jongeren onder de leiders te verdelen, blijft het behapbaar voor de leiding.
En nog belangrijker: je merkt het sneller op wanneer het even niet zo goed gaat met een jongere.
Daarnaast is het nodig om goed bij te houden welke jongeren komen en deze presentielijsten te vergelijken met andere onderdelen van het jeugdwerk. Het kan zomaar zijn dat een jongere die niet naar club komt wel trouw de catechisatie bezoekt. Door de gegevens onderling uit te wisselen voorkom je dat iemand over het hoofd wordt gezien.
Wil je de zorg aan jongeren goed neerzetten, dan wordt er wel wat van de jeugdleiders en catecheten gevraagd:
• Gaan voor de relatie. Vraag de jeugdleiders om een relatie aan te gaan met een aantal jongeren.
Dat gaat dus verder dan alleen een activiteit draaiende houden. Ook daarbuiten liggen tal van mogelijkheden om contact met de jongeren te hebben.
• Long term commitment. Een relatie opbouwen kost tijd! Vraag daarom aan jeugdleiders om zich voor minimaal vier jaar te verbinden.
• Gebed. Aandacht en zorg voor jongeren gaan hand in hand met gebed. Een veelgehoorde uitspraak in het jeugdwerk is: ‘Praat eerst eens met God over je jongere voordat je met je jongere praat over God.’
• Houden van… In het leven van Jezus kunnen we zien hoe Hij echt van mensen hield. Hij keek niet naar uiterlijkheden of dingen waarin ze verschilden. Nee, Jezus zag de persoon en de nood en had mensen onvoorwaardelijk lief. Als we zijn voorbeeld volgen, gaan (soms na lang wachten) deuren open die anders gesloten blijven.
• Samen optrekken. Samen dingen doen, waarbij er gelegenheid is voor een goed gesprek, is een goede manier om jongeren te leren kennen.
• Leven delen. ‘In die gezindheid, vol liefde voor u, waren we niet alleen bereid u te laten delen in Gods evangelie, maar ook in ons eigen leven. Zo dierbaar was u ons geworden’ (1 Tessalonicensen 2:8). We kunnen een voorbeeld nemen aan Paulus, die dit concreet maakte in zijn leven. Hij liet andere mensen bij hem naar binnen kijken, deelde zijn leven met hen en creëerde op deze manier bij mensen het vertrouwen om meer van henzelf te laten zien.
• Toerusting. Naast dat elke gemeente moet zorgen voor goede toerusting van de jeugdleiders (denk hierbij aan gesprekstechnieken, orde of omgaan met weerstand) is het ook belangrijk dat een jeugdleider zorgt dat zijn eigen ‘tank’ gevuld blijft. Als je zelf investeert in je relatie met God laat je aan jongeren zien dat een leven met God de moeite waard is.
Open hart
Als het basispastoraat staat, zijn de jongeren die actief deelnemen in beeld en is er zicht op de jongeren die dat niet doen. Voor die laatste groep kun je een team of buddygroep samenstellen die deze jongeren bezoeken of ontmoetingen organiseren. Het doel van deze vorm van pastorale zorg is niet om de jongeren terug in het jeugdwerk of de kerkbanken te krijgen, maar om de jongeren te laten weten dat zij er ook bij horen! Dat er vanuit de kerk iemand is die een open oor en open hart voor ze heeft, iemand bij wie ze terecht kunnen met vragen en problemen.
Gesprekken met deze jongeren zijn vaak niet de makkelijkste; in veel gevallen zul je op weerstand stuiten.
Het is dan ook aan te raden om een dergelijk team te ondersteunen met training op het gebied van gesprekstechnieken en omgaan met weerstand.
Zelfbewuster
Een ander belangrijk onderdeel van basiszorg aan jongeren is ze weerbaar maken. Een goed zelfbeeld, zelfvertrouwen en kennis over bijvoorbeeld alcohol, drugs en seksualiteit zijn heel belangrijk.
Uit de praktijk blijkt dat een negatief zelfbeeld vaak de basis is van problemen bij jongeren. Het is van groot belang dat jeugdleiders, catecheten en jongerenpastors het zelfbeeld van jongeren positief stimuleren.
Waardering, bemoediging, motivatie en verantwoordelijkheid dragen bij aan zelfvertrouwen. Als je weet wie je bent, ben je minder ontvankelijk voor groepsdruk.
Ook kennis over onderwerpen zoals alcohol, drugs en seksualiteit maken jongeren weerbaar. Weten hoe jongens en meiden van elkaar verschillen, hoe mooi God seks bedoeld heeft en wat de gevolgen zijn als je er anders mee omgaat, maakt jongeren zelfbewuster. Deze onderwerpen moeten dan ook een plek hebben in de basiszorg voor jongeren en onderdeel zijn van het programma van het jeugdwerk.
Intensief
Als je jongeren kent, weet je ook wanneer het niet zo goed met ze gaat. Het loopt thuis of op school niet zo lekker. Ze zijn verward en verdrietig omdat hun ouders gaan scheiden of omdat er een dierbare is overleden.
In deze gevallen kan de jeugdleider, mentor of buddy de jongere ondersteunen door een luisterend oor te bieden en hem of haar te bemoedigen.
Deze pastorale zorg vraagt wat meer van de jeugdleider dan het basispastoraat. Goede toerusting en coaching zijn daarom belangrijk. Een jeugdouderling en/of een team met gemotiveerde, goed opgeleide mensen zouden de jeugdleiders kunnen ondersteunen. Dit team kan ook ingezet worden voor de jongeren die niet in beeld zijn in het jeugdwerk. Bij deze zorg voor jonge mensen trek je een tijdje wat intensiever met jongeren op. Het is daarom belangrijk om daar, samen met de jongere, duidelijke afspraken over te maken, zodat je weet wat je van elkaar kunt verwachten.
Een paar tips:
• Doe wat je belooft!
• Communiceer duidelijk het doel van de gesprekken.
• Wees duidelijk over jouw rol (voer je het gesprek als jeugdleider, jongerenpastor of op persoonlijke titel).
• Wees jezelf.
• Stel open vragen en vraag door.
• Doe het niet alleen. Laat je ondersteunen en coachen door een jeugdouderling of jeugdpastoraal team.
• Ken je grenzen in tijd, investering en kunnen. Zorg goed voor jezelf! Door duidelijke afspraken te maken, voorkom je dat je over je eigen grenzen heen gaat.
• Het is belangrijk om te weten dat voor sommige problemen professionele zorg nodig is.
| LEV! LEV! is een uniek weerbaarheidsprogramma voor scholen, kerken en verenigingen. Het is speciaal geschreven voor jongeren van 11 tot 18 jaar en wordt gegeven in groepsverband. De training daagt jongeren op een interactieve en aansprekende manier uit tot het maken van verantwoorde keuzes. Kijk voor meer informatie op www.chris.nl/lev!. |
Doorverwijzen
Sommige jongeren zijn zo beschadigd of zitten zo in de knel dat er meer nodig is dan extra aandacht en een goed gesprek. Deze jongeren moeten worden doorverwezen naar professionele hulpverlening. De jeugdouderling of een jeugdpastoraal team moet voldoende kennis in huis hebben om de signalen te herkennen en te weten waarnaar deze jongeren doorverwezen kunnen worden.
Er zijn verschillende mogelijkheden om je daarvoor te laten toerusten. Kijk voor een actueel aanbod op www.zorgvoorjongeren.nl. Daar kun je ook een overzicht van hulpverlenende instanties vinden.
Het doorverwijzen van een jongere naar professionele hulpverlening betekent niet dat je het contact met deze jongere beëindigt. Het is van onschatbare waarde dat je juist dan nog naast de jongere blijft staan. De relatie blijft zo behouden. Je hoeft het contact niet opnieuw op te bouwen als het wat beter met de jongere gaat.
Belangrijke tips voor bijzondere zorg:
• Neem de jongere serieus.
• Oordeel niet.
• Beloof geen geheimhouding. Je zet jezelf dan klem, zodat je geen hulp meer kunt inschakelen. Bespreek samen wie je er eventueel bij kunt betrekken.
• Bid voor, en als de jongere het goed vindt, ook met hem of haar.
• Ga de jongere niet anders behandelen.
Dit maakt hem of haar een ‘speciaal geval’.
• Wees trouw.
• Bemoedig en bevestig de jongere.
• Wees open en eerlijk. Hanteer geen verborgen agenda.
• Wees geduldig.
• Maak in overleg met de jongere de kring om hem of haar heen groter (denk hierbij aan ouders, jeugdouderling, predikant, mentor van school of het schoolmaatschappelijk werk).
| Handboek Meer over pastorale zorg voor jongeren, visie op kinder- en jeugdpastoraat en het omgaan met specifieke problemen staat in het Handboek voor kinder- en jeugdpastoraat van Corien Rietberg en Corjan Matsinger (Buijten en Schipperheijn, 2012). Dat boek is bedoeld voor iedereen die betrokken is bij kinder- en jongerenwerk en zich wil laten toerusten op het gebied van zorg aan kinderen en jongeren. |
Jeugdouderling
Als je op deze manier het jeugdpastoraat vormgeeft in je gemeente, is de rol van een jeugdouderling meer faciliterend, coachend en ondersteunend. Zijn tijd en kennis worden zo effectief mogelijk ingezet. Hij heeft zicht op wie er in beeld zijn en zorgt ervoor dat de jongeren die niet in beeld zijn bezocht worden (of doet dit zelf). Het aansturen van een jeugdpastoraal team, het organiseren van toerustingen, het coachen en ondersteunen van de jeugdleiders en jeugdpastors behoren tot zijn taken. Om dit zo goed mogelijk te kunnen doen, is het belangrijk dat de jeugdouderling een duidelijke visie heeft op jeugdpastoraat en de weg weet in hulpverlenersland. Er zijn diverse organisaties die wat kunnen betekenen in de toerusting en ondersteuning van de jeugdouderling en/of kerkenraad zelf (zie het kader ‘Toerustingsavond’).
Invloed
‘Werkelijke pastorale zorg heeft een domino-effect dat nauwelijks overschat kan worden’, schrijft Mark Vernon in Pastorale zorg voor jonge mensen. ‘Uiteraard is hierin het grootste voorbeeld de pastorale zorg van Christus. Hoewel Hij slechts in een klein gebied zichtbaar was, en in de korte tijd van drie jaar, is zijn invloed op de menselijke geschiedenis groter dan die van enig ander, en dat zal zo blijven. Wanneer we ons in liefdevolle zorg uitstrekken naar jonge mensen weten we niet hoe groot de invloed van onze daad kan zijn.’
| Toerustingsavond Er zijn verschillende mogelijkheden om jeugdleiders of een jeugdpastoraal team toe te rusten. Je kunt bijvoorbeeld denken aan een toerustingsavond. De volgende organisaties zouden zo’n avond kunnen verzorgen. Het actuele aanbod kunt u vinden op hun websites: • NGJ (www.ngkjeugdwerk.nl/) • CGJO (www.cgjo.nl) • Stichting Chris (www.chris.nl) • Praktijkcentrum (www.praktijkcentrum.org) Het Praktijkcentrum en Stichting Chris hebben een cursus kinder- en tienerpastoraat. In beide cursussen komen de basiselementen voor goede zorg aan jongeren aan bod en worden specifieke problemen behandeld. Ze leggen een stevige basis onder het kinder- en tienerpastoraat in de gemeente. |
Corien Rietberg is jeugdwerker in de NGK Veenendaal en jeugdwerkadviseur bij stichting Chris. Dit artikel verscheen eerder in DIENST, nummer 3, 2013.