Vruchtbaar rouwen bij kinderloosheid
2014-05-31
Zo’n dertien jaar geleden hoorden mijn man en ik dat we medisch gezien geen kinderen konden krijgen. Dat was een schok voor ons. We hadden het niet verwacht, want we waren allebei gezond. Na een aantal onderzoeken bleek er ook geen vruchtbaarheidsbehandeling mogelijk te zijn. Er was sprake van onvruchtbaarheid. Wat gebeurt er met je na zo’n boodschap? Wat betekent God hierin? En hoe kan de gemeente mensen helpen die ongewenst kinderloos zijn?- Jaargang 58
- nummer 11
Met het krijgen van kinderen waren mijn man en ik niet vanaf het begin van ons huwelijk bezig. We trouwden vooral om samen te zijn, kinderen waren toekomstmuziek. Op het moment dat we de boodschap kregen dat we geen eigen kinderen zouden krijgen, was dit desondanks een grote teleurstelling. Onbewust hadden we toch een groot verlangen naar kinderen en verloren we onze droom.
Het proces waarin we terechtkwamen is te vergelijken met een rouwproces.
In de Van Dale wordt rouw omschreven als ‘bedroefdheid, met name vanwege een sterfgeval’. Over rouw wordt vooral gesproken als er sprake is van een concreet verlies, zoals bij een overlijden, een miskraam of het verliezen van een kindje. Rouw wordt niet zo vaak beschreven in het kader van kinderloosheid. Maar het vindt dan wel degelijk plaats. Het is het afscheid nemen van het idee dat je een kind zult krijgen.
Het inzicht dat we in een rouwproces zaten, heeft me erg geholpen om met het verlies te kunnen omgaan. Hierdoor kwam er ruimte om te ‘voelen’ en kon ik mijn gevoelens een plaats gaan geven. Rouwen is aan de slag gaan om je verdriet hanteerbaar te maken. Door te rouwen ging ik dóór de pijn, in plaats van eromheen.
Kenmerkend voor rouw bij onvruchtbaarheid is dat er geen sprake is van een concreet verlies. Het is niet zichtbaar.
De omgeving neemt daarom in de meeste gevallen niet deel aan het rouwproces. Hierdoor wordt het verlies meestal niet onderkend en kan het onderhuids lang doorwerken en iemands leven langdurig beïnvloeden.
Het rouwen is daardoor een lastig en ook gevoelig proces voor de betrokkenen. Hieronder bespreek ik hoe rouw in het geval van kinderloosheid eruit kan zien en ook vruchtbaar kan zijn.
Niet vanzelfsprekend
Onze tijd en cultuur gaan uit van de maakbaarheid van het leven. We leven in een samenleving die pijn vermijdt. Bijna alles ligt binnen handbereik en als we iets niet krijgen, dan zorgen we er wel voor dat we het kunnen bereiken. Christenen worden ook beïnvloed door die cultuur. We kunnen het hierdoor als vanzelfsprekend beschouwen dat we kinderen zullen krijgen als we trouwen.
Mijn leven was tot dertien jaar geleden gladjes verlopen. Ik had een goede opvoeding gehad en mijn studies afgerond en ik was getrouwd.
Toen ik hoorde dat kinderen krijgen er voor ons niet in zat, was dat de eerste keer dat ik iets niet zou kunnen krijgen waar ik echt naar verlangde.
In tegenstelling tot onze cultuur beschouwt de Bijbel het krijgen van kinderen niet als vanzelfsprekend. Het is een geschenk van de Heer (Psalm 127:3). Ook verschillende personen in de Bijbel, zoals Abraham en Sara, Jacob en Rachel en Hanna, hebben geworsteld met het krijgen van kinderen.
Maar dat besef dat we niet alles in de hand hebben en afhankelijk zijn van God zijn we een beetje kwijtgeraakt.
Zelf moest ik opnieuw erkennen dat God uiteindelijk ‘in control’ is en dat ik alleen van Hem afhankelijk ben, en niet van mijn eigen kunnen. Ik leerde God te vertrouwen om wie Hij is en niet om wat Hij me geeft.
Rouwtaken
In de literatuur over rouw wordt regelmatig het fasenmodel van Kübler-Ross besproken, dat verschillende fasen bij rouwverwerking beschrijft: ontkenning, boosheid, onderhandelen, depressie en aanvaarding. Het spreken over fasen doet vermoeden dat iemand automatisch door dit proces heengaat en tijd de wonden heelt.
In de praktijk verlopen deze fasen niet keurig na elkaar, maar door elkaar heen en kunnen ze verschillende keren terugkomen.
Rouw wordt niet zo vaak beschreven in het kader van kinderloosheid, maar het vindt dan wel degelijk plaats
Wim ter Horst spreekt in Over troosten en verdriet over een doolhof als het gaat om het verwerken van verdriet.
‘Men weet er de weg niet. De uitgang is moeilijk te vinden en vaak komt men terug op plaatsen waar men al eerder is geweest.’ Dit beeld geeft aan hoe weerbarstig het proces van rouwen kan zijn. Tegenwoordig wordt er ook gesproken over rouwtaken in plaats van rouwfasen.
Dit impliceert dat de rouwende actief iets kan doen en anderen ook kunnen helpen bij bepaalde taken.
Hiervoor moeten we bewust kiezen.
Hieronder ga ik in op de vier rouwtaken.
1. Aanvaarden van de werkelijkheid van het verlies Toen bleek dat wij geen eigen kinderen konden krijgen, moesten we dit verlies onder ogen komen door te erkennen dat we onze verwachting voor de toekomst hadden verloren.
Ook wanneer echtparen erkennen dat ze een probleem hebben met vruchtbaarheid en zich laten doorverwijzen naar een gynaecoloog, is het belangrijk dat ze de werkelijkheid onder ogen beginnen te zien. Dat kan erg moeilijk zijn. Zo realiseren echtparen zich bij het ondergaan van medische behandelingen soms niet dat de kans groot is dat ze geen kinderen kunnen krijgen. Maar voor de verwerking van het verdriet is het belangrijk om de werkelijkheid te aanvaarden. Op dat moment komen er ook emoties los en belanden we bij de tweede rouwtaak.
2. Ervaren van de pijn en het verlies We zijn geneigd ons af te sluiten voor de hevigheid van gevoelens, maar het rouwproces wordt alleen maar verlengd bij het verlichten of uitstellen van de pijn. Als we niet ‘voelen’, komt pijn vaak terug in de vorm van een ziektesymptoom of ontwijkend gedrag. We zullen dwars door het dal van diepe duisternis moeten gaan om het verdriet te verwerken. Dwars door boosheid, angst, onzekerheid, schuldgevoel en vragen heen.
De emoties kunnen erg wisselend zijn. Het ene moment voel je je goed, maar door een ‘goedbedoelde’ opmerking kan de pijn op een ander moment weer in alle hevigheid aanwezig zijn. Dat kost veel energie en kan zelfs levensmoeheid veroorzaken.
Voor een echtpaar is dit een moeilijke taak, omdat man en vrouw emoties verschillend ervaren en verwerken.
Een vrouw wil over het algemeen meer praten over haar gevoelens dan een man. Ook in mijn huwelijk werd duidelijk dat ik mijn verdriet anders uit dan mijn man. We moesten moeite doen om elkaar vast te houden.
Spanningen die door kinderloosheid veroorzaakt worden, leiden ofwel tot versterking van de huwelijksrelatie ofwel tot een verwijdering tussen de partners. Het echtscheidingspercentage onder echtparen die ongewild kinderloos zijn, blijkt dan ook hoger te zijn dan gemiddeld.
Het aanvaarden van deze verschillen binnen een huwelijk is essentieel.
Daarbij hoort ook de aanvaarding dat de ander ons ten diepste niet kan troosten. Het heeft mij en mijn man erg geholpen om onze troost te zoeken bij de Heer. Hij is de Enige die ons doorgrondt en kent (Psalm 139).
Op de momenten dat we bij de ander geen erkenning of troost kunnen krijgen, is het belangrijk om naar God toe te gaan, voor zijn troost en genezing.
Jezus wil onze Goede Herder zijn, in het diepe dal van duisternis (Psalm 23). Hij is onze krachtbron en leidsman.
Verder kan het ook helpen om je emoties om te zetten in (symbolische) handelingen. Dat kan door schrijven, stilte, muziek of creatieve vormen als schilderen.
Maar communicatie tussen man en vrouw blijft van essentieel belang om de spanningen rond onvruchtbaarheid samen het hoofd te bieden. Ook bij de derde rouwtaak.
3. Aanpassen aan de nieuwe situatie Het krijgen van kinderen heeft in het leven de functie van zorgen en vruchtbaar zijn voor een volgende generatie, het doorgeven van dingen die we hebben geleerd. Bij kinderloosheid is het de kunst deze functie los te koppelen van de opvoeding van eigen kinderen. We kunnen onze moederen vaderkwaliteiten ook gebruiken door een geestelijke moeder en vader te zijn voor de volgende generatie.
Bij deze taak is het voor een ongewenst kinderloos echtpaar belangrijk om keuzes te maken over hoe zij het leven zonder kinderen willen gaan inrichten. De genezing begint bij een klein stapje naar een positief doel en een beetje interesse in de toekomst.
De energie die eerder aan rouwen werd besteed, gebruik je nu voor het aanpakken van nieuwe projecten of een nieuwe start. Je leert opnieuw houden van het leven met Jezus.
Hij is de weg, de waarheid en het leven.
Helaas is de gemeente regelmatig een plek waar het kinderloze echtpaar veel pijn ervaart
Deze taak roept veel vragen op. Hoe ziet de toekomst er dan uit? En welke keuzes maken we? Sommige echtparen zullen ervoor kiezen om een adoptieprocedure te starten of de mogelijkheden voor pleegzorg te onderzoeken.
In ons geval zijn we weer gaan studeren en hebben we besloten onze kennis en tijd te investeren in jonge mensen.
4. Het verlies een nieuwe plaats geven Zoals het een grote stap was om te gaan rouwen, is het ook een grote stap om daaruit te komen. Dit betekent niet dat er geen negatieve gevoelens meer zijn bij het kinderloos zijn of dat je er niet meer aan denkt. Het betekent dat je er nu over kunt delen zonder bitterheid. De angel van de pijn is eruit. Je gevoelens hebben een zodanige plaats gekregen dat ze het dagelijks leven niet meer belemmeren of overspoelen. Het leven draait niet meer om het verdriet. Je identiteit is niet meer de ‘kinderloze vrouw of man’, maar je gaat leven vanuit de identiteit die je hebt in Jezus. Vanuit deze identiteit mag je nieuwe doelen gaan ontdekken, zodat je leven vruchtbaar is voor God en anderen.
In mijn geval betekent dit het doorgeven van datgene wat ik heb geleerd om anderen te helpen in hun (geestelijke) groei. Nieuwe levensdoelen komen weer naar voren in je leven.
Dat is een stap uit de rouw, naar vrijheid.
Echtheid
Mensen die worstelen met vruchtbaarheidsproblemen kunnen in een geloofscrisis raken. Vaak hebben zij vragen die te maken hebben met hun godsbeeld. Wie is God? En waarom doet Hij ons dit aan? Ook kunnen ze schuldgevoelens krijgen, omdat ze denken dat God hen straft, of zich minderwaardig voelen.
Binnen de gemeente is het belangrijk om hier oog voor te hebben en te begrijpen dat geloofsvragen te maken kunnen hebben met kinderloosheid.
Maar rouwen rondom kinderloosheid is vaak niet zichtbaar voor anderen, waardoor het geen automatisme is om hierover te praten. Elke keer moet er een keuze worden gemaakt door zowel het kinderloze echtpaar als de omgeving. Wat vertel ik? Of: wat vraag ik? Daarbij is de pijnvermijdende cultuur waarin we leven niet bevorderlijk voor open gesprekken rond dit thema.
Bij weinig openheid in een gemeente is er meestal ook weinig erkenning voor het kinderloze echtpaar. Vruchtbaarheidsproblemen veroorzaken dan een verwijdering tussen mensen.
Ook het simpele feit dat een echtpaar geen kinderen heeft, kan afstand creëren met degenen die wel kinderen hebben. Iemand kan namelijk niet meepraten over de ervaring van het krijgen en opvoeden van kinderen.
Deze afstand tot mensen die wel kinderen hebben, kan zelfs veranderen in een kloof. Je kunt gaan denken dat je er niet meer bijhoort en zelfs dat je niet waardevol bent.
Het kan enorm helpen wanneer gemeenteleden met kinderen openstaan voor contacten met gemeenteleden die ongewenst kinderloos zijn
Verwijdering van andere mensen vormt voor veel kinderloze mensen en hun omgeving een extra factor van stress en pijn. En helaas is de gemeente regelmatig een plek waar het kinderloze echtpaar veel van die pijn ervaart. Binnen kerken en gemeenten worden vruchtbaarheidsproblemen zelden besproken. In zondagse diensten komt kinderloosheid nauwelijks ter sprake en vaak zijn mensen huiverig om kinderloze echtparen hiernaar te vragen.
Maar zou niet juist de gemeente een plek moeten zijn waar kinderloze stellen zich thuis kunnen voelen en sterk kunnen worden in hun geloof?
Echtheid en aandacht voor lijden zijn binnen de gemeente van groot belang. Is er in de zondagse dienst plaats voor het thema lijden? Is er openheid binnen een gemeente om moeilijke situaties te bespreken? Hoe ‘echt’ spreken de voorganger en/of oudsten zelf over lijden in hun eigen leven?
Ook kan het enorm helpen wanneer gemeenteleden met kinderen openstaan voor contacten met gemeenteleden die ongewenst kinderloos zijn.
Het is nodig om binnen de gemeente het gezin niet te idealiseren en niet alleen gericht te zijn op gezinnen met kinderen. Waar draait het leven volgens de Here Jezus om? Is het niet belangrijker om als discipel vruchtbaar te zijn in zijn Koninkrijk?
Voor kinderloze echtparen is het belangrijk om realistisch te zijn in hun verwachtingen. Niet iedereen zal je pijn begrijpen. Probeer één of twee mensen te vinden die het wel begrijpen en vraag hun om samen te bidden en bid ook voor hen. Een ander advies is om de voorganger of oudsten informatie te geven over kinderloosheid, zodat ze weten hoe ze er aandacht aan kunnen besteden.
En bovenal: betrek God bij je rouw en verdriet. Hij is je Trooster en Helper bij het werken aan de rouw. ‘U hebt mijn rouwgewaad losgemaakt en mij met blijdschap omgord’ (Psalm 30:12).
Als je dit artikel leest en je hebt te maken met verlies en rouw, kun je de volgende vragen stellen: Waar sta ik?
Welke rouwtaak is er nog voor mij?
Wat ga ik hiermee doen? Hoe kan ik God hierbij betrekken?
Jacolien van den Steenhoven woont in Sheffield (Engeland) en is werkzaam als teamleider Coaching bij 3DM Europa. Dit artikel verscheen eerder in het magazine Metamorfose van het Centrum voor Pastorale Counseling.
Literatuur
Een paar interessante boeken rond het thema ‘kinderloosheid’, ook gebruikt voor dit artikel: Van Eck, Odile, Een onzichtbaar verlies, leven met ongewenste kinderloosheid, Van Brug, Nijkerk.
2010.
Van Regenmorter, John en Sylvia, Hartstocht naar een baby, Medema, Vaassen, 2007.
Vegt, Ton (red.), Ik moet je iets ergs vertellen. Praktische handreiking voor rouwverwerking bij kinderen en tieners, Barnabas, Heerenveen, 2006.
Ter Horst, Wim, Over troosten en verdriet, Kok, Kampen, 2004.