Als de steentjes van een bouwwerk
2005-08-26
Intelligent Design (ID) werd eind mei door minister Van der Hoeven op de politieke agenda gezet door haar vraag om een publiek debat over schepping en evolutie. Ze kreeg een ware storm van protest over zich heen. Politici in de Tweede Kamer verdrongen zich bij de microfoon. 'Schepping' leek wel een vies woord, een gedachte uit het stenen tijdperk. Hoe haalde de minister het in haar hoofd? Geloofde ze soms ook dat de kindertjes door de ooievaar gebracht worden?- Jaargang 49
- nummer 16
Al sinds mensenheugenis hebben mensen in de natuur aanwijzingen voor ontwerp gezien, vooral in de 17e, 18e en het begin van de 19e eeuw is daar veel over geschreven. De ID-beweging heeft dit oude idee weer nieuw leven is ingeblazen. Cees Dekker schreef (met anderen) een interessant boek over ontwerp in de natuur met de titel Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp? Deze wedergeboorte van ‘design’ is begonnen in de eerste helft van de twintigste eeuw in de natuurkunde. Maar de ID beweging kwam pas echt op gang door de ontwikkeling van de moleculaire biologie - sinds de ontdekking van het DNA molecuul in 1953 door Watson en Crick.I
Superfijn afgesteld
Het oudste voorbeeld waar aanhangers van ID op teruggrijpen, vinden we in de natuurkunde.
Natuurkundigen hebben ontdekt dat de waarden van verschillende natuurconstanten – zoals de lichtsnelheid, de grootte van de zwaartekracht etc. – heel ‘kritisch’ zijn. Dat betekent dat heel kleine veranderingen van die constanten tot een heelal zouden leiden waarin geen leven mogelijk is zoals wij dat kennen. Dit fenomeen is bekend onder de naam 'fine tuning of the universe'. Ons universum is tot in de details afgestemd op het bestaan van levende wezens. Een goed voorbeeld is de verhouding tussen de zwaartekracht en de electromagnetische kracht. Bij zeer kleine veranderingen in die verhouding zouden er geen sterren kunnen bestaan.
Wanneer die verhouding slechts één deel op 1039 veranderen zou, dan zouden alle sterren òf rode dwergen zijn òf blauwe reuzen. Sterren als de zon zouden niet bestaan en daarom ook geen levende wezens.
Een paar steentjes!
Laten we proberen om dit iets te verduidelijken.
Stel u bouwt een huis en u hebt daarvoor veel stenen nodig, om precies te zijn: een miljard maal een miljard maal een miljard maal een miljard stenen. Fine tuning betekent dan dat wanneer u een paar stenen te veel of te weinig hebt het hele gebouw niet bewoonbaar kan zijn voor mensen. Een paar stenen teveel of te weinig! Het luistert dus heel erg nauw. Een bekend fysicus die hierover veel geschreven heeft, Paul Davis, verzucht dat dit verschijnsel werkelijk verbijsterend is.II Ik deel deze verwondering over deze fine tuning, temeer omdat het gaat om vrij veel (circa 50) van dit soort constanten.III Ik zie daarin de grootheid van onze God en Schepper!
Heelal in meervoud?
Juist daarom is er gezocht naar alternatieve verklaringen voor deze fijn afgestemde natuurconstanten. In één van de belangrijkste pogingen daartoe, wordt aangenomen dat ons heelal één van de vele – in feite oneindig veel – universums is die er bestaan. De gedachte is dan dat elk universum net iets andere natuurconstanten heeft.
Als er dan maar genoeg universums zijn, is er altijd wel één die alle goede eigenschappen heeft om leven mogelijk te maken. En dan is het bestaan van ons heelal gewoon weer een toevalstreffer en bepaald geen ontwerp.
Die andere heelallen zijn natuurlijk nooit experimenteel te controleren en als zodanig is deze theorie zeer zwak.
Ik vind dat dit soort theorieën een hoog mythisch gehalte heeft. In feite is het een escape from reason, om koste wat het kost het leven op aarde aan toeval te kunnen toeschrijven. Het woord Toeval wordt dan al gauw met een hoofdletter geschreven en lijkt een pseudoniem voor een god te zijn.
Schommelen
Behalve deze fine tuning van natuurconstanten blijken ook vele eigenschappen van ons zonnestelsel en van de aarde van beslissend belang te zijn voor het al of niet voorkomen van levende wezens. Onze maan bijvoorbeeld is relatief vrij zwaar, vergeleken bij manen van andere planeten. Juist onze zware maan heeft een stabiliserende invloed op de oriëntatie van de aardas. Die zou wild gaan schommelen met name als gevolg van Jupiter, een planeet met een grote massa. Dat zou desastreuze gevolgen hebben voor het klimaat op Aarde.IV
Bloedstollend
Aansluitend op de fysische fine tuning is in het einde van de twintigste eeuw het idee van Intelligent Design geïntroduceerd in de biologie. De explosieve ontwikkeling van de moleculaire biologie heeft aan het licht gebracht dat levende organismen veel en veel complexer zijn dan men ooit had gedacht. Veel van de biologische systemen zijn volgens Michael Behe ‘onherleidbaar complex’. Het systeem dat zorgt voor de stolling van ons bloed is zo'n ‘complex’ systeem, omdat het bestaat uit een groep ingewikkelde organische moleculen die alleen samen de juiste functie van het systeem geven. Verwijder je één zo'n molecuul dan werkt het hele systeem niet zoals het behoort. Dan stolt het bloed niet of juist teveel, zodat het maar blijft stollen. In beide gevallen is er een geringe kans om te overleven.
Buitenboordmotor
Er zijn vele van dit soort complexe systemen, zoals het DNA molecuul, de levende cel, het afweersysteem etc.
Een veel gebruikt voorbeeld is de bacteriële flagella, de staart van een bacterie die door een moleculair motortje als een propeller in het rond draait met een snelheid van 1000 omwentelingen per minuut. Het is een soort buitenboordmotor van microscopische afmetingen waarmee een bacterie kan varen. Dat motortje is opgebouwd uit vele onderdelen die elk onmisbaar zijn voor het goed functioneren.
Volgens ID’ers is het onwaarschijnlijk dat zo'n ingewikkeld motortje ontstaan is door evolutie van de afzonderlijke onderdelen. Die evolutie verloopt immers volgens toevallige mutaties van het DNA zodat niet alle onderdelen tegelijkertijd klaar zijn. Maar dan hebben die mutaties geen evolutionair voordeel omdat de onderdelen pas bruikbaar zijn als alle onderdelen beschikbaar zijn. Zulke systemen worden onherleidbaar complex genoemd vanwege de nauwe functionele samenhang van alle onderdelen. Wanneer we zulke ingewikkelde systemen zien dan kunnen we er niet omheen om aan 'ontwerp' te denken, aldus ID-aanhangers.
Vragen bij ID
Met name de fine tuning van het universum brengt mij tot verwondering en aanbidding van God onze Schepper.
Datzelfde geldt ook voor de vele complexe biologische systemen. Toch heb ik wel mijn vragen bij ID.
Om te beginnen is het niet zo duidelijk wat de ID’ers precies met ontwerp bedoelen. Bij de meesten is er wel de verbinding naar een Ontwerper. Op dat punt worden ze dan ook gepakt door de critici, want in de wetenschappelijke gemeenschap is het not done om over een Ontwerper te spreken. Volgens de critici is ID dan ook een variant van het creationisme. Dat ontkennen de ID’ers met klem omdat ze – althans in meerderheid – wel een vorm van evolutie accepteren, maar stellen dat het darwiniaanse mechanisme van mutatie en natuurlijke selectie niet toereikend is om de complexe biologische systemen te verklaren.
Bij het laatste vraag ik me af of de voorbeelden van onherleidbaar complexe systemen niet alsnog verklaard zullen worden? Die mooie voorbeelden zijn dan geen 'bewijs' voor ontwerp maar van onze onwetendheid. Nog belangrijker vind ik de vraag: biedt de bijbel wel ruimte voor een evolutie van het leven op aarde? Is een vorm van creationisme niet veel meer in lijn met de eerste hoofdstukken van Genesis?
Vandaar de vraag: hoe lezen wij Genesis 1? Daarover de volgende keer.
I Brede bekendheid kreeg ID met de publicatie van het boek van Michael Behe, 1996, De zwarte doos van Darwin, Ten Have, Baarn.
II Paul Davies, 1982, The accidental Universe, Cambridge University Press, Cambridge, pp. 71-73.
IIIVergelijk Mart de Groot, 2005; In: Cees Dekker (red.), Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp?, Ten Have, pp. 190-193.
IV A. Achterberg, 2002, Kosmologie, Epsilon Uitgaven, Utrecht, p. 489.
| De Nederlands Gereformeerde Kerk te Baarn-Soest greep de commotie aan om ‘Intelligent Design’ ter sprake te brengen in een kerkdienst. Het thema was 'toeval of ontwerp' in het licht van Genesis 1. Ongeveer 20% van de aanwezigen kwam van buiten de kerk, aangespoord door een aankondiging in de lokale kranten. Een belangrijke factor in deze was, dat de voorganger, ds. Rolie Barth, voorafgaande aan zijn predikantschap meer dan 30 jaar in natuurkundig onderzoek werkzaam was. Vandaar dat de vragen rond ‘Intelligent Design’ hem sterk interesseren en deze reeks van vier in Opbouw getuigt daarvan. |