Hoe lezen wij Genesis 1?
2005-09-09
Intelligent Design (ID) spreekt veel christenen aan omdat we geloven dat God de Schepper is, die alles maakte naar zijn wil. Toch kunnen we ID niet zomaar omarmen, onder andere omdat deze beweging uitgaat van de evolutie van het leven op aarde. Overigens niet zonder kritiek, want de kern van ID is juist dat het mechanisme van mutatie en natuurlijke selectie ontoereikend is om de vele ingewikkelde biologische systemen te verklaren. Echter, die gedeeltelijke acceptatie van de evolutietheorie roept wel de vraag op of ID te verenigen is met het scheppingsverhaal in Genesis 1. Vandaar de vraag: hoe lezen wij Genesis 1?- Jaargang 49
- nummer 17
Eerlijk gezegd heb ik jarenlang geloofd dat we Genesis 1 als een letterlijke beschrijving van de schepping moeten lezen. Juist door het bestuderen van de tekst en allerlei daarmee samenhangende bijbelgedeelten ben ik tot het inzicht gekomen dat we het scheppingsverhaal ‘profetisch-symbolisch’ moeten lezen.1 ‘Symbolisch’, want niet als letterlijke geschiedschrijving bedoeld en ‘profetisch’, omdat Genesis 1 wel degelijk spreekt over historische feiten die geschreven zijn onder de leiding van de Heilige Geest. Om dat duidelijk te maken wil ik iets zeggen over de structuur en enkele details van het scheppingsverhaal.
Structuur
Ik begin met een schematische overzicht van Genesis 1:1-2:4a. Het eerste wat opvalt in het scheppingsverhaal is dat er een soort 2x3 schema is, dat afgesloten wordt met de rustdag. De dagen 1 en 4, 2 en 5, en 3 en 6 horen bij elkaar. Op de eerste dag wordt het licht gemaakt en de vierde dag de lichtdragers. De tweede en de vijfde dag horen bij elkaar zoals de vissen bij in het water en zoals het uitspansel – de atmosfeer – bij de vogels. De drooglegging van de aarde op de derde dag vindt zijn bestemming op de zesde dag bij de schepping van de landdieren en de mens. Er is dus een bepaalde structuur te zien.
Bovendien zijn er twee samenvattingen, namelijk in 2:1 na de zesde dag en in 2:4a na de zevende dag, de sabbat.
Op die dag kijk God in volle tevredenheid terug op zijn scheppingswerk.
De zevende dag neemt in het scheppingsverhaal dus een heel aparte positie in vanwege die twee afsluitendende teksten. Dat wijst er mijns inziens op dat de rustdag en niet de mens, zoals wij vaak denken, het hoogtepunt van de schepping is.
Natuurlijk neemt de mens een bijzondere plaats in, want wij zijn naar Gods beeld geschapen. Is het niet opvallend dat de mens niet op een aparte dag gemaakt is, maar samen met de landdieren op de zesde dag? De sabbat is de enige dag in het schema zonder parallel. Dit alles wijst erop dat scheppingsverhaal niet antropocentrisch is maar theocentrisch. Deze structuur leert ons onder andere dat de rustdag er is tot vreugde en aanbidding van onze Schepper.
Polemisch karakter
Uit deze 2x3 structuur blijkt mijns inziens dat er geen strikte chronologie bedoeld is. De schepping van planten en dieren wordt onderbroken door die van de lichtdragers in vers 14-19, kennelijk om de structuur in tact te houden. Bovendien ligt in deze verzen het accent niet op de schepping van de hemellichamen, maar op hun functie in de aanduiding van dagen, maanden en jaren. Deze structuur – van eerst licht en dan lichtdragers – verwoordt een stukje bijtende spot. God steekt de draak met de belangrijkste goden van die tijd: zon en maan, onder welke naam ze ook vereerd werden. Die spot wordt nog versterkt doordat zon en maan niet bij naam genoemd worden, maar de grootste en de kleinere lamp heten.
Het zijn slechts naamloze lampen die aan het plafond geprikt zijn en die uit zichzelf geen licht geven want het licht was immers al op de eerste dag geschapen. Hieruit blijkt toch wel dat de volgorde een sterk symbolisch maar vooral ook een profetisch karakter heeft. Wanneer God, de HEER van Israël, de Babylonische en Egyptische goden geen licht geeft, dan kunnen ze niet als lichtdrager functioneren! Voelt u het? De HEER is Koning. Er nog zijn meer aanwijzingen die erop wijzen dat we hier met een nogal gestyleerde tekst te doen hebben. Al lezend ontdekken we dat het getal 7 vaak voor komt. Zeven keer vinden we verschillende kernwoorden en zinnetjes, zoals 'scheppen', 'maken', 'laat er dit of dat komen', 'God zag dat het goed was'. Bovendien is er in beide sets van drie dagen een soort progressie te zien, namelijk van de hemel naar de aarde. Zowel het literaire patroon als de polemische inhoud waarschuwen ons om de tekst niet als letterlijke chronologische geschiedenis te beschouwen. Dat betekent niet dat de inhoud onwaar zou zijn, maar dat volgorde en tijdsaanduidingen eerder een literair voertuig voor die waarheid zijn. Dat wordt – zoals gezegd – een profetisch-symbolische uitleg genoemd.
Creatio ex nihilo
Laten we nu naar enkele details kijken van Genesis 1. Wanneer er in vers 1 (ook in 2:1 en 2:4a) gesproken wordt over 'hemel en aarde' dan wordt met 'de hemel' niet de woonplaats van God bedoeld (zoals bijvoorbeeld in Ps. 11:4, 14:2 en Ps. 115:3), maar vooral de hemel die je vanaf de aarde ziet. Daarom is deze uitdrukking 'hemel en aarde' te omschrijven als 'de wereld' of 'het heelal'. De schepping van het heelal wordt in vers 1 dus alleen maar genoemd en verder niet toegelicht. Het gaat in Genesis 1 alleen over de aarde, behalve in 1:1 en in de getrapte afsluiting in 2:1 en 2:4a.
De woorden 'In het begin' geven niet alleen een tijdsmarkering aan, maar openbaren ons vooral dat God er al was voor dat begin. We staan hier oog in oog met het mysterie van de HEER die van eeuwigheid tot eeuwigheid God is (Ps. 90:2). Dit immens grote universum heeft een begin, zonder een materieel vooraf.
Augustinus noemde dat creatio ex nihilo. Schepping uit niets.2 Op welke manier? Daarover wordt niets gezegd!
Het heelal is niet oneindig
God erkennen als de Schepper betekent ook dat het heelal niet altijd heeft bestaan. God staat aan het begin van alles. Binnen wetenschappelijke kringen is lange tijd aangenomen dat het universum juist wel oneindig lang heeft bestaan. Daarin kwam rond 1920 tegen wil en dank een verandering, onder andere door de algemene relativiteitstheorie van Einstein en de ontdekking dat alle sterrenstelsels zich van ons af bewegen. Dit heeft geleid tot een model voor het ontstaan van het uitdijende heelal: de zogenaamde Oerknal (Big Bang) theorie. Deze theorie is gebaseerd op veel verschillende waarnemingen die er allemaal op wijzen dat heelal niet altijd heeft bestaan.
Oud heelal
Bovenstaande uitleg van Genesis 1 laat wat mij betreft ruimte voor een andere interpretatie dan een schepping in 7 dagen van 24 uur die zo'n 6000 tot 10.000 jaar geleden heeft plaatsgevonden. De Big Bang theorie wijst op een veel hogere leeftijd van het heelal, namelijk 13,7 miljard jaar.
Voor wie altijd geloofd heeft dat de wereld circa 10.000 oud is, is zo'n getal van 13 miljard jaar bijna onmogelijk om te accepteren. Toch geloof ik dat de bijbel ons niet wil informeren over de exacte chronologie van de schepping noch over de ouderdom van de wereld. In het gesprek met niet-christenen en ook jongeren binnen de kerk kunnen we veel ruimte winnen door te erkennen dat geloof in God, de Schepper, niet per se gelijk is aan geloof in een jonge aarde. Centraal staat in Genesis 1 dat God, onze Schepper, de Ontwerper is van onze wereld. De volgende keer wil ik aangeven wat dat betekent voor de natuurwetten.
1 Vergelijk H.G.L. Peels in CV Koers van maart 2004 en B.J. Oosterhof in Hoe lezen wij Genesis 2 en 3, Kok, Kampen 1972.
2 Vergelijk 2 Makkabeeën 7:28: ‘Ik smeek je, mijn kind, beschouw de hemel en de aarde met al wat ze bevatten en bedenk dat God dit alles uit het niet gemaakt heeft en dat ook het menselijke geslacht op dezelfde wijze ontstaan is.’
| SCHEPPING HEELAL 1:1 In het begin schiep God de hemel en de aarde 1:2 chaos en duisternis, de adem van God DAG VERS ACTIE DAG VERS ACTIE 1 3-5 licht 4 14-19 lichtdragers 2 6-8 water en uitspansel 5 20-23 vissen en vogels 3 9-13 droge land en planten 6 24-31 landdieren en mens 2:1 SAMENVATTING SCHEPPING HEELAL zo werden de hemel en de aarde in al hun rijkdom voltooid 2:2-3 zevende dag: rustdag (sabbat) SLOTWOORD 2:4a dit is de geschiedenis van de hemel en de aarde. zo ontstonden ze, zo werden ze geschapen. |