Hij heeft de dood in ‘t bloed
2005-12-02
‘Op hem is uitgestort onzalig kwaad, hij heeft de dood in ‘t bloed’.- Jaargang 49
- nummer 23
Psalmdichter Klaas Heeroma kon vijftig jaar geleden niet vermoeden, dat deze regel uit Psalm 41 nog eens zo verbijsterend werkelijkheid zou worden.
Alleen al miljoenen Afrikanen lopen (onwetend) rond met een tijdbom in hun bloed: HIV/aids.
We zongen Psalm 41 na aankomst in Johannesburg bij de eerste avondsluiting.
Met de prachtige opening ‘Heil hem die de geringe helpt in nood’.
Een lied, geschreven vanuit de weerbarstige werkelijkheid, hoorbaar in tekst en melodie.
Tien tsunami’s
Het idee om voor een week naar Zuid-Afrika af te reizen met een tiental predikanten, twee politici en een filmploeg van Zendtijd voor de Kerken (ZvK) kwam van Prisma1. Deze organisatie hoopt op een krachtige impuls in de kerkelijke betrokkenheid bij de wereldziekte HIV/aids, die sluipend zijn miljoenen infecteert. De cijfers (zie afbeelding) zijn weinig bemoedigend.
Wereldwijd zijn er in een kwart eeuw zo’n 25 miljoen mensen aan de gevolgen van aids gestorven. In 2004 telde alleen het zwaar getroffen Afrika ten zuiden van de Sahara al 25 miljoen HIV-positieven en stierven er in dat deel van de wereld in één jaar meer dan twee miljoen mensen. Dat zijn de doden van tien tsunami’s. Of elk uur een Boeing, die neerstort met 250 passagiers.
Vaders en moeders
Het leed dat de ziekte veroorzaakt is immens. De ziekte zelf al, met zijn pijn en aftakeling in de aids-fase.
Daarbij komt de eenzaamheid, want het aantal aids-zieken dat het huis wordt uitgezet is niet gering. Wij troffen een vrouw aan, die een plek had gekregen in het golfplaten schuurtje naast het huis. Haar zus was de enige, die nog naar haar omkeek. Achter zo’n verstoting zit veel bijgeloof, schaamte, angst en onmacht.
Nog ingrijpender zijn de gevólgen van de ziekte. Anders dan de pest in de Middeleeuwen, die slachtoffers maakte in alle leeftijden, vaagt de aids vooral de generatie tussen twintig tot vijftig jaar weg. De vaders en moeders dus, die normaliter de zorg voor het gezin hebben. Tegelijk de generatie die maatschappelijk actief is in vitale onderdelen zoals onderwijs en gezondheidszorg.
Het gevolg is een ontwrichte samenleving van wezen en grootouders.
Test en taboe
Het zou al een hele stap vooruit zijn, wanneer duidelijk zou worden wie er seropositief is en wie niet. Maar daar ligt een volgend probleem, dat maar moeilijk uit de taboe-sfeer is te krijgen.
De angst voor het stigma en de verstoting is zo groot, dat mensen zich vaak pas laten testen als de verschijnselen van aids niet meer te verbergen zijn. Bovendien biedt zo’n test voor de meesten ook weinig perspectief, omdat de behandeling met aidsremmers voor de armen onbetaalbaar is. En welk mens verlangt naar een diagnose zonder therapie? Het gevolg is wel, dat al deze HIV-positieven zonder het te (willen) weten vaak jarenlang een bron van besmetting zijn.
Armoede
HIV/aids staat niet los van andere (onderliggende) problematiek. In Zuid-Afrika is dat bijvoorbeeld het oude probleem dat de mannen van het arme platteland vanwege werk uitwijken naar de grote steden en daar soms maandenlang verblijven, ver weg van het gezin. Dat gaf altijd al buitenechtelijke relaties en grote ontwrichting van de gezinsstructuren.
Maar sinds de jaren tachtig is deze praktijk één van de oorzaken van de snelle verspreiding van HIV/aids.
In feite heb je hier te maken met een onderdeel van het nog veel grotere armoedeprobleem. Het verband tussen armoede en aids is pijnlijk duidelijk (zie afbeelding op p. 3). Vergelijk het aantal aids-doden in het zuidelijke deel van Afrika maar met die in Europa en Noord-Amerika. Aids laat zien dat de verschillen tussen arm en rijk in deze wereld onrechtvaardig groot zijn. Aids doet mondiale zonde kennen! Een hulpverleenster, die ik sprak, zag de armoede als het grootste probleem bij de bestrijding van aids.
Ongelijkheid
Een ander onderliggend probleem, dat de verspreiding van HIV in Afrika sterk bevordert, is de ongelijke verhouding tussen man en vrouw in Afrika. De vrouw is voor de Afrikaanse man ‘bezit’, waarover hij ‘beschikken’ kan. Heel anders dan bij ons, waar de man-vrouw verhoudingals het goed is - in het teken staat van ‘relatie’ en ‘intimiteit’ en beleefd wordt in een sfeer van gelijkheid. In de voorbije eeuwen was er binnen de kaders van de Afrikaanse stammenstructuur nog een zekere bescherming voor de vrouw. Die is door de verstedelijking weggevallen. Wat ‘bezit’ en ‘beschikken’ in seksueel opzicht betekent laat zich raden. Zelfs als een vrouw weet dat haar eigen man seropositief is, zal ze de seksuele omgang niet durven en kunnen weigeren en met een condoom hoeft ze ook niet aan te komen.
Leven in angst
Het leven in de zwarte armoedige wijken (townships) is dan ook een leven in angst, dat vooral de vrouw treft.
Angst om verkracht te worden, soms aangewakkerd door de mythe dat sex met een maagd geneest van aids. Het omgekeerde is dikwijls het geval, want de kans op besmetting met HIV is voor zo’n meisje levensgroot.
Daarbij is er de kans op een zwangerschap.
Het aantal vondelingen per maand in de provincie Gauteng (half zo groot als Nederland, 9 miljoen inwoners) is 300 per maand! Maar ook binnen een min of meer vaste man-vrouw relatie is er angst voor besmetting en verstoting, zoals Laureen, één van de velen, overkwam.
We bezochten haar in het kader van een thuiszorgproject. Nauwelijks dertig, HIV-positief, in de steek gelaten door haar vriend. Zonder inkomen, maar wel met de zorg voor drie kinderen.
Als er dan vervolgens toch nog wat te eten is, laat zich raden hoe de moeder aan haar geld komt. Waarbij ze zelf weer een bron van besmetting is. Het levensperspectief van Afrikaanse vrouwen is kort. ’Als ik tenminste nog maar de kans krijg om mijn kind te laten opgroeien’, zei Rosa, een andere HIV besmette moeder, die (bij uitzondering) opgevangen werd door haar ouders.
Aanhaken
Ik hoop dat u de moed had om door te lezen. Want cijfers met zes nullen zijn niet hoopgevend. En de kleine verhalen, vol van angst, willekeur en armoede ook niet.
Toch gebeurt er ook veel in Afrikavooral in kleinschalige projecten. En de vraag is of u en ik daarbij willen aanhaken. En dan niet voor even, maar voor het leven. Daarover de volgende keer.
1. Prisma is een overkoepelende vereniging, waarbij organisaties als ‘Tear Fund’ en ‘Red een Kind’ zijn aangesloten. Doel van Prisma is de armoede in de derde wereld te bestrijden - zie verder: www.prismaweb.org en www.christenentegenaids.
nl. De ZvK documentaire ‘Aids heeft (toch) een gezicht’ is te zien op zaterdag 3 december (Nederland 1, 15.05 - 15.30 uur).