De Reformatie en het gedeelde huis van Europa
2005-12-02
Daniël Timmerman, Rijswijk - Jaargang 49
- nummer 23
Ondanks het jarenlange streven naar Europese eenwording lopen er nog veel taalkundige, culturele, economische en godsdienstige grenzen over ons continent. De discussies over de Europese grondwet in het afgelopen jaar hebben duidelijk gemaakt dat er veel verschillende opvattingen bestaan over onze gezamenlijke Europese identiteit. In het debat over de mogelijke toelating van Turkije tot de Europese Unie bleek dat de christelijke traditie voor veel Europeanen nog steeds een belangrijk onderdeel van die identiteit is.
Slagvelden
Toch is de gezamenlijke christelijke traditie niet zonder meer een samenbindende factor. In de recente Duitse coalitiebesprekingen werd duidelijk dat het niet botert tussen CDU-leider en domineesdochter Angela Merkel en haar geestverwant van de CSU, de Beierse katholiek Edmund Stoiber.
Daar zijn natuurlijk veel oorzaken voor aan te wijzen, maar het heeft in ieder geval ook te maken met een cultuurverschil tussen het protestantse noorden en het katholieke zuiden van Duitsland. In onze tijd komen culturele en godsdienstige verschillen vooral aan de vergadertafel naar boven. Tot 1648 probeerde men in Duitsland en de rest van Noordwest-Europa deze verschillen op het slagveld op te lossen.
In Noord-Ierland is het verschil tussen katholieken en protestanten nog steeds een bron van haat en geweld. Op de een of andere manier zijn al deze conflicten te herleiden tot het complexe geheel van godsdienstige, politieke en sociale veranderingen dat we ‘de Reformatie’ zijn gaan noemen.
Durf
Het is dan ook een schot in de roos dat de Britse kerkhistoricus Diarmaid MacCulloch zijn recente boek over de Reformatie de ondertitel heeft meegegeven: ‘Het Europese Huis gedeeld’.
De negatieve uitslag van het referendum over de Europese grondwet in ons land zal een bemoediging zijn geweest voor de uitgever om een Nederlandse vertaling op de markt te brengen. Want je hebt wel durf nodig om een boek over de Reformatie te schrijven of uit te geven. Dat geldt temeer wanneer je een zo breed tijdsbestek kiest als MacCulloch, namelijk de hele vroegmoderne periode van 1490 tot 1700. De immense hoeveelheid historische studies over deze periode is door geen mens bij te houden.
Wie zich toch waagt aan het schrijven van een overzichtswerk over de Reformatie, moet precies weten wat echt belangrijk is in het onderzoek en tegelijk keuzes durven maken.
De kerkhistoricus uit Oxford is daarin op een indrukwekkende manier geslaagd.
Kader van veranderingen
Er is een tijd geweest dat de Reformatie door historici vooral werd benaderd als een onderdeel, of een uitingsvorm van een grotere omwenteling van de sociale en economische verhoudingen.
MacCulloch vraagt echter nadrukkelijk aandacht voor het belang van ‘ideeën’ (ideas) in de geschiedenis van de zestiende en zeventiende eeuw. Daarmee ontkent hij het belang van sociale en economische veranderingen niet, maar wil hij wel aandacht vragen voor het kader waarbinnen mensen met deze veranderingen zijn omgegaan. Dat kader werd in het tijdperk van de Reformatie voor de grote meerderheid van de mensen bepaald door de boodschap van het christelijk geloof. Daarom probeert de kerkhistoricus, die aan het begin van zijn boek toegeeft zelf niet langer ‘een aanhanger van een bepaald religieus dogma’ te zijn, een integer en afgewogen beeld te schetsen van het geloof van mensen in het vroegmoderne Europa. Ook voor een theologisch geïnteresseerde lezer heeft zijn boek dus het nodige te bieden.
Ongedeeld Europa
MacCulloch steekt in bij de gezamenlijke ‘Latijnse’ christelijke traditie van de kerk van het westen. Het Europese huis kende veel verschillende tradities en gewoontes, maar wel op basis van een gemeenschappelijke oriëntatie op de kerk en de cultuur van Rome. Dit ongedeelde Europese huis werd omringd door een drietal andere culturen.
In de eerste plaats moest de Latijnse kerk zichzelf definiëren tegenover de andere grote christelijke traditie van de Oosterse Orthodoxie.
Terwijl de Europese kerkgeschiedenis deze traditie meestal slechts marginaal behandelt, besteedt MacCulloch veel aandacht aan de ontmoeting tussen het Latijnse en het Orthodoxe christendom in Oost-Europa.
Daarnaast was ook de islamitische cultuur eeuwenlang aanwezig in Europa in de vorm van het Ottomaanse rijk op de Balkan en het Moorse kalifaat in Spanje. MacCulloch laat zien dat de dreiging van het ‘Turkse gevaar’ een van de factoren was die het Europese huis nog lang bij elkaar hield. Het Jodendom was een twijfelgeval.
Enerzijds stonden de Joden buiten het gezamenlijke huis, omdat ze buiten de christelijke traditie stonden.
Anderzijds werden ze, uit pragmatische overwegingen en zelden van harte, geduld als vreemdelingen en bijwoners.
Reformatie
In het eerste deel van zijn boek beschrijft MacCulloch de strijd binnen het Europese huis, in de periode van 1490 tot 1570, de periode die meestal kortweg ‘de Reformatie’ wordt genoemd.
In dit deel wordt het bekende verhaal verteld van Luther en Calvijn, van de 95 stellingen uit 1517 en de beeldenstorm van 1566. Volgens MacCulloch is in deze periode nog sprake van een reformatie binnen het ene Europese huis. In politiek en confessioneel opzicht is er nog ruimte voor onderhandeling en gesprek tussen de verschillende partijen.
Tweede Reformatie
Het tweede deel is gewijd aan de jaren vanaf 1570 tot aan 1618, het begin van de Dertigjarige Oorlog. Dit is de periode van de ‘Tweede Reformatie’.
In Noord-Europa betekende dit een bloeiperiode voor het gereformeerde protestantisme van Calvijn en Bullinger. Delen van Duitsland en Frankrijk, Engeland, Schotland en de Nederlanden kwamen nu in het gereformeerde kamp. Ook in Oost-Europa kwam het calvinisme tot bloei. In Zuid- en Midden-Europa herwon de kerk van Rome terrein, in wat wel de Tridentijnse- (naar het concilie van Trente, 1545-1563) of Contra-Reformatie wordt genoemd. MacCulloch besteedt hier ook ruime aandacht aan de export van het Latijnse christendom naar de Europese kolonies in Afrika, Azië en Amerika. Het is beschamend om te lezen dat onze protestantse voorouders wel ijverig de Portugese slavenhandel imiteerden, maar pas heel laat missionaire initiatieven ontwikkelden.
Hervorming der Zeden
Het laatste deel van de studie van MacCulloch behandelt het leven van de Europese bevolking in de tijd van de Reformatie. Hier komen uiteenlopende thema’s als hekserij, de positie van de vrouw, het huwelijk, homosexualiteit en tucht aan bod. Overheid en kerk, zowel in protestantse als in katholieke gebieden, probeerden het leven van de mensen te beïnvloeden en vaak met succes. MacCulloch spreekt hier van een ‘Hervorming der Zeden’ (in onze tijd pleit Rick Warren voor een morele hervorming onder de wat verwarrende naam van ‘tweede reformatie’).
Verlichting
Het slothoofdstuk trekt de lijnen door vanuit de zeventiende eeuw, via de Verlichting, naar onze eigen tijd.
MacCulloch ziet de evangelicale beweging als het protestantse antwoord op de Verlichting. John Wesley en Jonathan Edwards integreerden de traditie van de opwekkingsbewegingen in een rationele theologie.
Uiteindelijk zou de arminiaan John Wesley de meeste navolging krijgen.
De evangelicale beweging heeft de ‘gereformeerde aandacht voor de predestinatie losgelaten, zelfs in kerken die zichzelf nog altijd ”gereformeerd” noemen’ (p. 703).
Reconstructie
MacCulloch verstaat de kunst om zijn reconstructie van het verleden te vertellen als een samenhangend verhaal.
Dat is een bewuste keuze, want ‘zo beleefden mensen de geschiedenis ook’ (p. 16). Het resultaat is een goed leesbaar boek, dat ook toegankelijk is voor mensen buiten de kring van historici of theologen.
Engelse humor
De uitgever heeft gezorgd voor een mooie, gebonden uitgave. Door de uitgebreide registers en literatuuropgaven is het boek ook uitstekend bruikbaar als naslagwerk. De vertaling uit het Engels is over het algemeen goed leesbaar, ook al komt de droge Engelse humor van MacCulloch in het origineel beter tot zijn recht. Het is geen goedkope uitgave. Maar goed, binnenkort vieren wij Noord-Europese protestanten het feest van de Turkse, katholieke bisschop Nicolaas van Myra.
Wat is een betere gelegenheid om iemand juist dit boek cadeau te doen?
Diarmaid MacCulloch, Reformatie.
Het Europese Huis gedeeld 1490-1570, Spectrum, Utrecht / Standaard, Antwerpen, ISBN 90-7120-602-5, 832 blz., hardcover € 49,95.