De leeuw, de heks en het land in de kleerkast
2005-12-23
Walt Disney komt deze winter met een film gebaseerd op het bekende boek van C.S. Lewis: De leeuw, de heks en het land in de kleerkast. Na de imposante serie over de boeken van Tolkien en naast de steeds griezeliger films van Harry Potter die de afgelopen jaren een must waren voor de kerstvakantie wordt met deze film een alternatief geboden voor wie al dat gegriezel en gevecht niet zo hoeft.- Jaargang 49
- nummer 24
Disney werft met de film over Narnia nadrukkelijk onder kinderen en heeft in Nederland zelfs twee versies doen verschijnen met elk een eigen filmkeuring: de originele voor kinderen vanaf 12 jaar en de Nederlandstalige voor kinderen vanaf 6 onder begeleiding.
In de laatstgenoemde versie is een aantal al te indrukwekkende momenten weggelaten, om de nachtrust van het kind (en de ouders!) te garanderen. Alleen dat al is een sympathiek gegeven. Desalniettemin is Disney er absoluut in geslaagd om een film voor alle leeftijden te maken.
Kinderdroom
Maar daar blijft het niet bij: de film is een getrouwe versie van het boek, met dezelfde vaart en bovendien bijzonder fraai vormgegeven. En gelukkig is die vormgeving niet ten koste gegaan van de inhoud en toegankelijkheid van de film, zoals maar al te vaak gebeurt. Er zijn legio gebeurtenissen in de film waaraan kinderen zich kunnen spiegelen: hoe zou het zijn om in een sprookjesbos rond te lopen, om op de rug van een leeuw te rijden, om de held van het verhaal te worden en om koning of koningin te worden? Het verhaal is en blijft als een kinderdroom: ‘en ten slotte worden ze koning!’ Nog theologisch correct ook, want ook Paulus schrijft over Adam in de context van het als koning heersen (zie Romeinen 5, 1 Korintiërs 15). En de kinderen heten in boek en film niet zonder reden zonen en dochters van Adam en Eva.
Tweede Wereldoorlog
Omdat de film het boek zo nauwgezet volgt, noem ik een paar in het oog springende passages die buiten het brandpunt van het boek liggen en daardoor verrassende accenten aan het zo bekende verhaal geven. Want met de voorkennis van het boek in het hoofd is het even omschakelen in het begin van de film: in plaats van in een kinderfilm zit je middenin een bombardement. Bij Narnia zul je niet direct aan de Tweede Wereldoorlog denken. Toch wordt in de eerste regels van dit boek deze oorlog als de context neergezet voor de avonturen van de kinderen, als ze vanwege de oorlogsdreiging in de grote stad worden geëvacueerd naar het platteland. In het boek lees je daar makkelijk overheen, maar op het doek lukt dat niet, hoewel de scène – zeker op het geheel van de film – vrij kort is. De oorlog wordt als mensenwerk geschetst met aan de ene kant soldaten in machines die explosieven laten vallen en aan de andere kant de burgers in hun huizen die proberen het er levend van af te brengen.
Strijd
De strijd waarin de kinderen later in de film verzeild raken wordt zo afgezet tegen de strijd die hun in hun eigen wereld overkomt, en waarvoor ze op de vlucht zijn. Maar zoals bekend wil dat laatste niet lukken wat betreft de strijd in Narnia: voor ze goed in de gaten hebben wat er speelt kunnen ze al niet meer terug. Dit is geen gevecht dat over hun hoofden heen door volwassenen wordt gestreden, dit is een gebeuren waarin de kinderen niet alleen een rol blijken te hebben; sterker nog, er werd zelfs op hen gewacht! Door beide partijen wel te verstaan.
Accenten
Dat is het eerste accent van de film: de verantwoordelijkheid die de kinderen voor en in deze strijd hebben. Het is opvallend hoe vaak het woord ‘schuld’ valt in de dialogen, niet zo’n populair begrip, maar wel ter zake.
Wat ze doen doet ertoe – of je nu kind bent of niet!
Het tweede is die van het rolmodel. In de openingsscène zit dat thema al verborgen, in een heel mooi moment.
Een van de kinderen wil niet zonder het portret van de vader (officier in het leger) de schuilkelder in. De behoefte van het kind aan een voorbeeldfiguur is voorbeeldig en ontroerend tegelijk. Ook hier wordt de kenner op het verkeerde been gezet, maar ik zeg niet hoe. Veel personages in de film vertonen voorbeeldig gedrag, maar dit is een van de mooiste. En niet eens te vinden in het boek. Dat is echt een sterk punt van deze film: de behoefte aan een voorbeeld (de vader, de leeuw) die in kinderen wordt herkend en verwerkt. De film kweekt als het ware een verlangen om goed en dapper te zijn. Een verademing, na de lange tijd waarin deze waarden een beetje oubollig werden verwezen naar de tijd van de verzuiling.
Disney-moralisme
Voor sommigen zal de film met zijn aandacht voor oude waarden en het begrip schuld moralistisch en nostalgisch overkomen: ‘zelfs de oorlogen waren toen beter’. Alsof een oorlog die met zwaarden wordt uitgevochten nobeler is dan een met bommen en vliegtuigen. Een belangrijke vraag is dan: wérkt het, dat offer van Aslan?
Komt het over op het scherm of verdrinkt het in Disney-moralisme?
Misschien een grotemensenvraag, want kinderen zullen er niet om malen. Mij kwam het offer door de eenvoud waarin het werd uitgebeeld, wel geloofwaardig over. Ook daarin volgt de film het boek, dat wel een reden geeft over het waarom van de opstanding, maar er verder weinig woorden aan vuil maakt. Het sjabloon van de held die terugkeert uit de (bijna) dood wordt overigens in veel films toegepast: Superman, The Terminator en natuurlijk The Matrix, om er een paar te noemen. Elk van die films vraagt een zekere dosis geloof van de kijker, dus daarin staat deze film niet op zich. In de film over Narnia (en in het boek) is het redelijk rechttoe-rechtaan uitgewerkt, als een soort oerbeeld van dat sjabloon.
Enge dromen
Gaat uw kind hiervan dromen? Er komen nogal wat monsters in voor, loerende wolven, een heks die wezens in steen verandert, een veldslag en zo meer. Dus: ja, misschien gaat het ervan dromen, maar het gaat er zeker over nadenken: ‘kan dat dan ook, dat iemand vrijwillig in plaats van jou gestraft wordt?’ Er zijn niet veel films waarin het offer van Christus zo duidelijk wordt neergezet, zonder ongeloofwaardig of ridicuul te worden, en waarin kinderen tegelijkertijd kind mogen blijven én volledig serieus genomen worden. En de toverij, die valt voornamelijk op door de achteloosheid waarmee Lewis die in het verhaal verweeft. Het gaat hem niet om toverij, maar om een wereld van goed en kwaad en dat die wereld ook een spirituele dimensie heeft. Het is vanwege magic dat de heks haar offer opeist maar ook door (diepere) magic dat Aslan weer tot leven wordt gewekt. En wat wij toverij noemen is daar maar een zwakke afspiegeling van. Iets om over na te denken.
Echt Disney
Geen kritiek? Ik was van tevoren een beetje beducht voor mijn kritische geest, dat de film te veel op die andere spektakelfilms als In de ban van de ring zou lijken, maar ik was na afloop eigenlijk te geraakt om over-kritisch te zijn. Misschien dat Aslan wat al te nadrukkelijk een digitale leeuw was, te mooi, te glad. Dat was het enige punt waarbij ik dacht: ‘Disney’.