Psalmen zingen met een ruim hart
2006-11-24
‘Het heeft nog wel de hele week in me nageklonken’, zo meldde Jo Kapteyn een kleine week na een zangdag in de Jacobikerk in Utrecht.- Jaargang 50
- nummer 23
De Utrechtse organist dirigeerde er op 4 november een ad hoc cantorij, die een aantal onberijmde psalmen zong op gregoriaanse melodieën en anglicaanse chants. Dat alles in het kader van de Bijbel10Daagse.
Jo Kapteyn was in de Jacobikerk te vinden vanwege zijn betrokkenheid bij de uitgave van een prachtig gebonden boek, ‘Psalter’, waarin de 150 psalmzettingen in tweevoud te vinden zijn. Een opmerkelijk initiatief voor een Nederlands Gereformeerde, die in het dagelijks leven als leraar Nederlands voor de klas staat.
Geduld
Jo Kapteyn had in zijn jonge jaren al meer dan gemiddeld plezier in het bespelen van het orgel. Toen hij in 1969 als student in Utrecht terecht kwam, was hij dan ook al snel organist in de Jeruzalemkerk. Met wat zangervaring in een studentencantorij, kreeg hij niet lang daarna de leiding over de cantorij, die de (toen nog) ‘buitenverbanders’ voorging in de zang uit het pas verschenen Liedboek. Jo Kapteyn denkt aan die jaren met ontzettend veel plezier terug. ‘Met veel dank aan de zangers, die zoveel geduld met me hadden’, voegt hij er aan toe. In de loop van de jaren stak de Utrechtse organist veel op in allerlei koor- en dirigentenworkshops.
Dat inspireert hem om ook de komende decembermaand weer aan de slag te gaan met zijn ‘permanente ad hoc cantorij’ van de Jeruzalemkerk.
Gebedsdiensten
Bij enig doorvragen bleek wel dat de eigenlijke achtergrond van de totstandkoming van het nieuwe psalmenboek vooral ligt in de interkerkelijke katholiek-apostolische geloofsgemeenschap, waar Jo Kapteyn al decennia lang deel van uitmaakt.
Kapteyn noemt dan met name de gebedsdiensten die, als het even kan, dagelijks worden gevierd bij het begin en eind van de dag. Daarbij worden de psalmen onberijmd gezongen, volgens een vast leesrooster. In de kapel naast zijn huis gebeurt dat elke ochtend om 6 uur ‘s ochtends. Jo voegt er aan toe: ‘In zulke diensten worden niet alleen de onberijmde psalmen gezongen. Er is naast natuurlijk de schriftlezingen en gebeden ook ruimte voor liederen uit het Liedboek, Taizé, Opwekking of Johannes de Heer. Toen ik er bij betrokken raakte, werd er heel veel uit Johannes de Heer gezongen. Ikzelf was enorm gehecht geraakt aan de liederen uit het Liedboek en had zo mijn muzikale inbreng in deze interkerkelijke gemeenschap. Ik hoop en bid ook dat mensen ruim hart hebben voor wat muzikaal wordt ingebracht door ieder, die oprecht voor de Heer wil leven’.
Gregoriaans
De psalmen werden in deze katholiekapostolische gebedsdiensten altijd al op gregoriaanse melodieën gezongen, met de Statenvertaling als tekst.
De komst van de NBV was een aanzet om de toch wel ouderwetse Statenvertaling te vervangen. Jo Kapteyn werkte vanaf het begin mee aan het project. ‘Het procédé klinkt vrij technisch, maar is eigenlijk eenvoudig. We hebben de strofe-indeling van de NBV aangehouden. Deze kleinere eenheden (vaak verzen) hebben we vervolgens op de gregoriaanse melodieën gezet. Daarbij is het de kunst om de accenten van tekst en melodie te laten samenvallen, want dan zingt het heel natuurlijk. Dat elke regel een verschillend aantal lettergrepen heeft is geen probleem. Want in zo’n gregoriaanse psalmmelodie zit altijd een toon, die gedurende een groot deel van elke regel wordt aangehoudenlanger of korter al naar gelang het aantal woorden in zo’n vers. Aan het eind van iedere regel heb je steeds eenzelfde soort melodische afsluiting.’ Jo Kapteyn laat in de tekstuitgave zien hoe je de tekst over die reciteertoon en de andere noten moet verdelen.
‘Om zo’n psalm met een aantal mensen heel mooi gelijk te zingen, vraagt natuurlijk wel enige oefening, zoals in de Jacobikerk ook wel te horen was,’ voegt hij er met een glimlach aan toe. Terugkijkend op de klus, was het vooral zingen en nog eens zingen van de psalmteksten. ‘Je bent voortdurend zingend aan het uitproberen.
En zo is het ook door een aantal mensen gecontroleerd, onder andere door beroepsmusicus Wiebe Tilstra.’
Voor de praktijk?
Naast de gregoriaanse versie vind je in het boek ook alle 150 psalmen op meerstemmige chants gezet. Het leeuwendeel van dat werk gebeurde door Jo Kapteyn. ‘Ik heb achttien chants gezocht, die ook allemaal een verschillende klankkleur hebben - van klagend tot juichend. Bij elke psalm kon ik op die manier steeds een zo passend mogelijke chant zoeken. Al zijn de psalmen in principe op elke willekeurige chant te zingen en in de engelse traditie zijn er honderden, misschien wel duizenden van zulke zettingen’.
De vraag of dit boek ook in Nederlands Gereformeerde kring gebruikt zal gaan worden is natuurlijk open.
Kapteyn: ‘Blijkbaar zag uitgeverij Jongbloed er wel een kerkelijke markt in, maar verder is het afwachten. In de Jeruzalemkerk zullen we er met de cantorij wel uit gaan zingen. We hebben ook in het verleden wel chants gezongen - als een indringende ‘schriftlezing’ in de liturgie. Heel misschien probeer ik zo’n chant wel eens eenstemmig met de hele
gemeente te zingen. Al vraagt dat wel een beetje oefening, natuurlijk.’
Psalmen voor nu
Wat meer in de breedte gezien zijn er opvallend veel uiteenlopende initiatieven rond de psalmen, van gregoriaans-
anglicaans tot de ‘Psalmen voor nu’. Jo Kapteyn: ‘Je merkt dat de psalmen een grote plaats innemen in de liturgie van de kerk. Dat is altijd zo geweest. In onze gereformeerde traditie zijn dat de berijmde psalmen op de geneefse melodieën. De katholieke en anglicaanse koortraditie zong doorgaans onberijmd. En dan zijn er de ‘Psalmen voor nu’, waarvan er sommige ook door de hele gemeente gezongen worden’. Jo Kapteyn ziet mogelijkheden om zulke verschillende psalmtradities naast elkaar te zingen.
Hij verheugt zich elke keer weer, als jong en oud in de gemeente elkaar loyaal de ruimte geven. ‘Wanneer je op zulke punten tegenover elkaar komt te staan, dan is dat de dood in de pot. En het kan zo anders in de gemeente!’
| Op aarde zoals in de hemel Met een flonkerende chant van psalm 150 besloot de ad hoc cantorij onder leiding van Jo Kapteyn een proeve van ongeveer 20 minuten, waarin onberijmde psalmen eenstemmig-gregoriaans gezongen werden of meerstemmig volgens de anglicaanse traditie. Hoe het klonk kunt u beluisteren op de website van één van de zangers in de ad hoc cantorij, GertJan Kole: www.kolesqueeste.nl Eerder op die 4e november zongen de 200 aanwezigen de NBV-tekst van het ‘Onze Vader’, getoonzet door maar liefst twaalf verschillende componisten. Het leverde een boeiend palet aan muzikale stijlen op - van ingetogen gregoriaans en Taizé tot een swingende versie van Heiko Oosterbeek in een rock shuffle. Aan het eind van de dag volgde de uitslag van een psalmenprijsvraag. De jury oordeelde dat de meest geslaagde 21e eeuwse psalm was gemaakt door liedboekdichter Jaap Zijlstra, geschreven tegen de achtergrond van de Hagar- geschiedenis. De winnende psalmteksten zijn na te lezen op: www.bijbelencultuur.nl Naar aanleiding van: W. Blonk (red.), Onze Vader gezongen, 36p. Uitgegeven door KBS ‘s Hertogenbosch, ISBN 90 6173 947 0; prijs € 4,- (per 5 stuks: € 18,-). W. Tilstra, J. Kapteyn, A. Schilling, Psalter, Gregoriaans en Chants, 624p. uitgegeven door Jongbloed Heerenveen, ISBN 90 6126 873 7; prijs € 32,50 |