Daarom een nieuwe bijbelvertaling!
2004-04-16
Op 27 oktober 2004 verschijnt de Nieuwe Bijbelvertaling. Waarom deze nieuwe bijbelvertaling? Voor het antwoord op deze vraag gaan we terug naar 1989. Verschillende kerken stelden de vraag naar een nieuwe bijbelvertaling tijdens de Alverna-conferentie, die door de Raad van Contact en Overleg betreffende de Bijbel (RCOB) in dat jaar belegd was.- Jaargang 48
- nummer 8
In deze Raad zijn meerdere kerkgenootschappen vertegenwoordigd, waaronder de Algemene Doopsgezinde Sociëteit, de Nederlands Gereformeerde Kerken, de Samen-op-Wegkerken en de Rooms-Katholieke Kerk (voor een volledig overzicht, zie http://www.rcob.nl Met een nieuwe bijbelvertaling werd en wordt bedoeld een vertaling ‘van deze tijd’: een vertaling die recht doet aan de veranderingen in de Nederlandse taal, in de visie op vertalen en in kennis van de bijbel en de bijbelse context. Daarom was het nodig dat er een nieuwe bijbelvertaling kwam. Het Nederlands Bijbelgenootschap werd uitvoerder van het project, en werkte samen met de Katholieke Bijbelstichting en de Vlaamse partners, het Vlaams Bijbelgenootschap en de Vlaamse Bijbelstichting. In 1993 ging het project van start.
Brede belangstelling
Niet alleen het gemengde kerkelijk gezelschap dat de RCOB vormt, achtte een gemeenschappelijke nieuwe bijbelvertaling van groot belang. Ook de joodse gemeenschap had belangstelling om betrokken te zijn bij een nieuwe vertaling van Tenach. En zo namen uiteindelijk meer dan twintig kerken en geloofsgemeenschappen deel aan het vertaalproject. Vanaf het begin was het de bedoeling om te komen tot een kerkbijbel, bestemd voor gebruik in de eredienst van kerken, synagogen en parochies.
Duidelijk was dat het zou gaan om een gemeenschappelijk opgezette, interconfessionele vertaling. Dat bleek uit de opzet: vier bijbelorganisaties werken samen in het vertaalproject, maar ook uit de samenstelling van het vertaalteam en de keuze van ‘deskundige meelezers’, de zogenoemde supervisoren: zij hebben een joodse, rooms-katholieke, evangelische of protestantse achtergrond en vertegenwoordigen verschillende geloofsgemeenschappen.
Eigenschappen van de vertaling
Een van de belangrijkste eigenschappen van De Nieuwe Bijbelvertaling is haar interconfessionele karakter. De Nieuwe Bijbelvertaling is – zoals gezegd - door en voor mensen met een verschillende geloofsachtergrond gemaakt.
De vertaling is ook het resultaat van samenwerking tussen mensen met heel verschillende deskundigheden: bijbelwetenschappers, taalwetenschappers, vertaalwetenschappers en neerlandici. Samen hebben ze een theologisch verantwoorde vertaling gemaakt met een grote literaire kracht.
Dat maakt De Nieuwe Bijbelvertaling tot een vertaling met een eigen karakter.
De vertaling is bestemd voor ‘het hele Nederlandse taalgebied’, de gebieden waar de Nederlandse taal gesproken wordt: Nederland en Vlaanderen.
Brontekstgetrouw en doeltaalgericht
Het ‘eigene’ van De Nieuwe Bijbelvertaling komt onder meer voort uit de methode van vertalen in het project: brontekstgetrouw en doeltaalgericht.
De brontekst is de tekst die vertaald wordt; bij het bijbelvertalen wordt vertaald uit het Hebreeuws, Aramees of Grieks. De doeltaal is de taal waarnaar je vertaalt, in dit geval het Nederlands.
Met haar vertaalmethode wil De Nieuwe Bijbelvertaling recht doen aan de brontekst én aan de doeltaal. Hoe kan dat? De vertalers onderscheiden taalkenmerken en tekstkenmerken.
Taalkenmerken
Elke tekst draagt eigenschappen (of: kenmerken) van de taal waarin hij geschreven is. Dit noemen we taalkenmerken, elementen uit de brontekst die horen bij de regels van de taal, het Hebreeuws, Aramees of Grieks. Zij worden in De Nieuwe Bijbelvertaling vervangen door kenmerken die specifiek zijn voor de Nederlandse taal. Een goed voorbeeld van een taalkenmerk is de opbouw van een zin in een verhalende tekst.
In het Hebreeuws is dat (meestal): persoonsvorm, onderwerp, lijdend voorwerp, eventuele andere zinsdelen.
In de vertaling wordt deze zinsbouw vervangen door een volgorde die eigen is aan de Nederlandse taal, bijvoorbeeld: onderwerp, persoonsvorm en verder.
Zo is het begin van Genesis 12:4 niet vertaald met: ‘En hij ging (uit Charan), Abram, zoals hij had opgedragen hem de HEER’, maar met ‘Abram ging uit Charan weg, zoals de HEER hem had opgedragen.’ De zinsbouw van de brontaal schemert op deze manier niet door in het Nederlands. De vertaling leest als een natuurlijke Nederlandse tekst. Dit noemen we doeltaalgericht vertalen.
Tekstkenmerken
Maar een tekst kent ook eigenschappen die karakteristiek zijn voor die ene tekst: tekstkenmerken.
Deze zijn bewust gekozen door de schrijver van de tekst en zijn door hem/haar zo vormgegeven om een bepaald effect te bereiken.
Voorbeelden zijn rijm (woorden), woordspelingen, een ingewikkelde of juist heel simpele stijl. Deze elementen maken de tekst tot wat hij is en daarmee wordt dan ook zoveel en zo goed mogelijk in de vertaling rekening gehouden. Een opvallende Hebreeuwse zinsbouw, bijvoorbeeld, wordt, mits deze een functie heeft, ook in de Nederlandse vertaling op een opvallende manier weergegeven.
Dit noemen we (een aspect van) brontekstgetrouw vertalen.
Een goed voorbeeld is het Johannesevangelie, dat in eenvoudig Grieks geschreven is. In het Nederlands moet dit dus ook tamelijk eenvoudig zijn. Zo klinkt Johannes 21:1-3 in De Nieuwe Bijbelvertaling: Hierna verscheen Jezus weer aan de leerlingen, nu bij het Meer van Tiberias. Dat gebeurde als volgt. Bij het meer waren Simon Petrus en Tomas (dat betekent ‘tweeling’), Natanaël uit Kana in Galilea, de zonen van Zebedeüs en nog twee andere leerlingen. Petrus zei: ‘Ik ga vissen.’ ‘Wij gaan met je mee,’ zeiden de anderen. Ze stapten in de boot, maar de hele nacht vingen ze niets.
Andere aandachtspunten
Naast de aandacht voor taal- en tekstkenmerken, hebben de vertalers ook gelet op het soort bijbeltekst.
Is er sprake van poëzie (Hooglied, Psalmen) of van een profetie (Jeremia)? Gaat het om een brief of om wetsvoorschriften (Leviticus)?
Het vaststellen van het soort tekst geeft richting aan het vertalen van de tekst; een poëtische tekst heeft ook in het Nederlands andere eigenschappen dan een verhalend tekstgedeelte. Daar is rekening mee gehouden in De Nieuwe Bijbelvertaling en dat zie je en lees je.
De stijl van de bijbeltekst is eveneens van belang geweest. Een boek dat in simpele en duidelijke bewoordingen is geschreven, moet ook in het Nederlands simpel en duidelijk zijn (zie het fragment uit Johannes). En een tekst met veel ingewikkelde zinnen, komt ook in de vertaling zo terug.
Omdat De Nieuwe Bijbelvertaling uiteindelijk ook zal klinken in de eredienst, is er gelet op de voorleesbaarheid en de leesbaarheid van de tekst. Een tekst vol tongbrekers leest niet prettig. En dan verslapt de aandacht al snel …
Nieuwe kansen met De Nieuwe Bijbelvertaling?
De aandacht voor het onderscheid tussen taal- en tekstkenmerken, voor soort, stijl en voorleesbaarheid heeft geleid tot een nieuwe bijbelvertaling, bestemd voor de eredienst. Nu al wordt De Nieuwe Bijbelvertaling gebruikt in kerkdiensten, bij bijbelstudies en bij het voorlezen aan tafel na de maaltijd. De deeluitgaven Werk in uitvoering 1, 2 en 3 hebben aan dit gebruik bijgedragen. Straks hebben kerken en geloofsgemeenschappen, maar ook bijbelstudiegroepen, zangkoren en leerhuizen de beschikking over De Nieuwe Bijbelvertaling. Ook aan hen biedt het de kans om (opnieuw?) kennis te maken met de bijbel, een boek dat velen in de loop der tijd heeft geïnspireerd en aangezet tot kleine en grote daden.
En dan de nieuwe gesprekken die op gang kunnen komen. De taal van de vertaling hoeft niet langer een drempel te zijn tussen jong en oud in het gesprek over de (persoonlijke) betekenis van bijbelverhalen. Evenzo geldt dit voor de groep nieuwe lezers, die zich wil verdiepen in de bijbel, maar daarmee van huis uit niet vertrouwd is. Door De Nieuwe Bijbelvertaling is de bijbel weer een beetje toegankelijker en leesbaarder geworden.
Daarom – om het lezen, om het bestuderen, om het luisteren, om het verwonderen –, daarom komt er een nieuwe bijbelvertaling.
| Op weg naar 27 oktober 2004 … Het vertaalwerk is afgerond maar De Nieuwe Bijbelvertaling laat nog even op zich wachten. Op dit moment werken uitgevers aan verschillende uitgaven van de Bijbel. Gelukkig betekent dat niet dat er niets te lezen is uit De Nieuwe Bijbelvertaling. Onlangs verscheen Mijn Lief bij Uitgeverij Jongbloed; een boekje met de tekst uit Hooglied in De Nieuwe Bijbelvertaling, prachtig geïllustreerd met etsen van de Israëlische kunstenares Lika Tov. Alle reeds gepubliceerde bijbelboeken zijn te vinden op internetwww.bijbelgenootschap.nl, trefwoord nbv). 27 oktober 2004 wordt een belangrijke dag. Niet alleen omdat dan De Nieuwe Bijbelvertaling beschikbaar zal zijn, in Nederland en in Vlaanderen. Maar vooral omdat iedereen het dan weer zal horen: de bijbel wordt nog steeds gelezen en is de moeite van het lezen waard. Ook daarom komt er een nieuwe bijbelvertaling. |
| Meer informatie Informatie (folders, brochures, video, etc.) over De Nieuwe Bijbelvertaling is verkrijgbaar bij het Nederlands Bijbelgenootschap. Het is mogelijk een presentatie over het vertaalproject af te spreken. Programmabureau NBV, Postbus 620, 2003 RP Haarlem, tel. (023) 514 61 44/59, e-mail: nbv@bijbelgenootschap.nlOf kijk op de website www.nbv.nl. Vanaf ca. 1 april is er een vernieuwde site beschikbaar. |