Meer dan Jona
2003-01-17
De komende weken willen we het boek Jona met u lezen. Het verhaal van de man die bekend werd vanwege de grote vis die hem had opgeslokt. Juist de periode die aan het Paasfeest voorafgaat leent zich ervoor om bij dit bijbelboek stil te staan. Heeft dat merkwaardige verhaal van Jona dan iets met Jezus te maken?- Jaargang 47
- nummer 2
Wel, er is een woord in het evangelie dat Jona en Jezus in één adem noemt.
Het is een woord van de Meester zelf: Gelijk Jona drie dagen en drie nachten in de buik van het zeemonster was, zo zal de Zoon des mensen in het hart der aarde zijn, drie dagen en drie nachten (Mat. 12,40v). Het is dus Jezus zelf die het verhaal van Jona al op een bepaalde manier met zijn eigen lijden en sterven in verband heeft gebracht.
Er is een zekere overeenkomst tussen hen beiden. Maar er is ook een groot verschil. Daarom presenteerde Jezus zichzelf als iemand die meer is dan Jona. Zie, meer dan Jona is hier. Het is vanuit dit perspectief dat ik het Jonaverhaal met u wil lezen. Om daarbij dat meerdere van Jezus in beeld te krijgen. In de hoop dat u zich vooral over Hèm zult verwonderen en over de liefde van God die in Hèm is zichtbaar geworden. Want God wil liever vergeven en redden dan straffen en vernietigen. Zijn liefde gaat uit naar alle mensen. Het verhaal van Jona kan helpen om ons daarvan weer opnieuw te overtuigen.
Antiheld
Op zich is het best verwonderlijk dat Jezus op het idee kwam zichzelf met iemand als Jona te vergelijken. Want uit het Jona-verhaal krijg je niet zo’n positieve indruk van deze figuur. Jona was iemand die voor God op de vlucht ging in zijn leven, een deserteur die zijn opdracht probeerde te ontlopen.
Afgaande op het verhaal zelf denk ik dat niemand op het idee zou komen om Jona op te nemen in de rij ‘geloofshelden uit de bijbel’. Integendeel.
Jona is helemaal geen held en zeker geen geloofsheld. Hij gedraagt zich op een manier die je van een profeet niet zou verwachten. Niet alleen in het eerste hoofdstuk, waarin hij voor God op de vlucht gaat, maar ook verderop in het boek, waar hij als een kind zit te mokken, omdat God goed is voor Ninevé.
Jona gedraagt zich op een manier die het ambt van profeet volstrekt onwaardig is. Het is dan ook niet toevallig dat het verhaal zelf de naam ‘profeet’ voor Jona in het geheel niet gebruikt. Want hoe zou iemand met een dergelijk gedrag ooit tot die grote godsmannen gerekend kunnen worden?
Is Jona ook onder de profeten?
Profeet
Toch ligt het nog iets ingewikkelder dan u misschien zou denken. Want zoals het boek begint, wijst alles erop dat hier wel degelijk het verhaal van een profeet verteld gaat worden. Het woord des HEREN kwam tot Jona, de zoon van Amittai. Het zijn alleen profeten van wie dit gezegd wordt, dat het woord des HEREN tot hen kwam.
Op dezelfde manier beginnen de verhalen over de profeet Elia, zoals die in het boek Koningen staan. Ook het boek Jona presenteert zich dus als een profetenverhaal.
De naam van Jona komt zelfs al een keer eerder in de bijbel voor en dan blijkt het inderdaad om een profeet te gaan, ergens uit de 8e eeuw vóór Christus (zie 2 Kon. 14,25).
Maar veel meer dan zijn naam weten we niet van hem. Wanneer je vervolgens het boek Jona ter hand neemt, is de eerste indruk dat je hierin een soort verslag krijgt van een gebeurtenis die op een bepaald moment in het leven van deze profeet heeft plaatsgevonden.
Zoals dat bijvoorbeeld ook bij Elia het geval is. Maar de schijn bedriegt. Het verhaal van Jona blijkt een wat andersoortig verhaal te zijn dan dat van Elia en is later geschreven dan de tijd waarover het boek Koningen vertelt.
Misschien dat het ook daarom niet in dat bijbelboek is opgenomen, zoals bij andere profetenverhalen is gebeurd.
Er zit al gauw een paar eeuwen verschil tussen de Jona uit het boek Koningen en de tijd waarin het verhaal van Jona geschreven is. Het Jona-verhaal is ook van een ander karakter dan de overige profetenverhalen die de bijbel kent.
Daarom is het goed dat het op zichzelf staat in een apart bijbelboek. In het boek Jona gaat het namelijk niet om een biografie van deze profeet, een historische levensbeschrijving, maar er wordt met opzet een karikatuur neergezet, een profetische karikatuur. En het kenmerk van een karikatuur is dat die wel teruggaat op bepaalde gegevens uit de werkelijkheid en daarvan gebruik maakt, maar dat die gegevens op allerlei manieren worden uitvergroot.
Zelfs tot in het extreme toe.
Cartoon
Let er maar eens op hoe in heel het Jona-verhaal alles groot is en vooral zwart-wit getekend wordt, ook overdreven soms. Precies zoals wij dat vandaag gewend zijn van een cartoon, waarin dit ook gebeurt. Een cartoon is een spotprent zoals je die in kranten tegenkomt. Een cartoon geeft een karikatuur van een bepaalde persoon uit het nieuws of van een actuele gebeurtenis die heeft plaatsgevonden. Ik heb altijd grote bewondering voor tekenaars die zulke vaak knappe cartoons kunnen maken. Je moet er ook om lachen, zoals de werkelijkheid in zulke tekeningen wordt uitvergroot, soms enorm wordt opgeblazen en in elk geval heel zwartwit wordt neergezet. Er zit ook vaak een boodschap in, die de tekenaar op deze manier hoopt over te brengen.
Wel, het Jona-verhaal zou je met zo’n cartoon kunnen vergelijken. Het maakt gebruik van gegevens uit de werkelijk-
heid, maar tegelijkertijd vergroot het die gegevens enorm, soms tot in het absurde toe. Om alvast één voorbeeld te noemen dat later in het boek aan de orde komt: Als Ninevé tot bekering komt, dan moeten zelfs de dieren vasten en in rouwgewaden lopen en met kracht tot God roepen en zich bekeren van hun boze weg. Dat heeft natuurlijk iets extreems. Zoiets verwacht je alleen in een cartoon. We zullen daar nog meer voorbeelden van tegenkomen. Het boek Jona maakt gebruik van allerlei gegevens uit de werkelijkheid, maar dan in een enorme uitvergroting. Dit bijbelboek is als een cartoon, niet in de vorm van een tekening, maar in de vorm van een verhaal. Het presenteert zichzelf niet als een nauwkeurig historisch verslag van de werkelijkheid, maar als een karikatuur daarvan.
Lach-spiegel
Het hele boek Jona zit dan ook boordevol humor en vlijmscherpe ironie. Je wordt vanzelf aan het lachen gebracht.
Het is in die zin meesterlijk geschreven.
Want juist door ons aan het lachen te brengen wordt ons door dit merkwaardige bijbelverhaal een spiegel voorgehouden. Met al zijn humor is het ook een confronterend verhaal.
Het komt er in feite op neer dat de schrijver van het Jona-verhaal ons tot de ontdekking wil brengen dat we eigenlijk in een lachspiegel hebben gekeken. We moeten lachen om iemand als Jona, en dat mag, dat is zelfs de bedoeling. Maar het is ook de bedoeling dat we onszelf herkennen in de figuur van Jona. En dat we dan tot de ontdekking komen dat we misschien ook wel een beetje om onszelf gelachen hebben. De humor van dit bijbelboek is dus geen doel in zichzelf, maar staat in dienst van de boodschap. De eigenlijke profeet van het Jona-verhaal is de bijbelschrijver die dit unieke verhaal, geïnspireerd door de Heilige Geest, geschreven heeft.
1. Kunt u zelf al voorbeelden vinden van zwart-wit tekeningen en humor in het Jona-verhaal?
2. Zijn er momenten in het verhaal dat u zichzelf in de figuur van Jona herkent?
| Zie, meer dan Jona is hier (Matt. 12:41) |