Grondige exegese waar je wijzer van wordt
2004-06-25
'Wat worden de kerken wijzer van zo’n exegetische studie?' Die vraag werd in Opbouw aan dr. Jaap Dekker gesteld vlak na zijn promotie in januari dit jaar op een exegetisch onderzoek naar Jesaja 28:16. Het antwoord bestond toen uit meer dan één zin en dat geeft al aan dat er volgens Jaap Dekker genoeg mogelijkheden zijn om zijn proefschrift te verbinden met de actualiteit van de kerken en de verkondiging. Wat kon je anders verwachten van iemand die in het ‘Woord vooraf’ van zijn dissertatie zegt te staan in een traditie waarin theologie en gemeente zo dicht mogelijk bij elkaar worden gehouden!- Jaargang 48
- nummer 13
Wat de kerken wijzer worden van zo’n exegetische studie… Het antwoord is niet met één zin gegeven, hoewel Jaap Dekker als eerste het thema ‘de verhouding tussen Oude en Nieuwe Testament’ noemt. Heel typerend, want dat is inderdaad het wijdere terrein waarop deze exegetische studie zich voortdurend beweegt.
Niet voor niets volgt er na ruim 250 pagina’s - na de samenvatting en conclusies - nog een appendix: ‘Het Sionswoord van Jesaja 28,16 en het Nieuwe Testament’.
Vertrouwd
De verhouding tussen Oude en Nieuwe Testament, het thema ‘Sion en David’, mixcitaten, het zijn bekende onderwerpen en termen voor de christen die zich Nederlands gereformeerd noemt! Zeker voor wie vertrouwd is met de Theologische Studiebegeleiding (of publicaties, zoals ‘Begeleidend schrijven’ of het boek ‘Van oud naar nieuw’ van oud-TSB-begeleider en leermeester van de promovendus, drs. H.de Jong).
Eén van mijn eerste preekvoorstellen bij de TSB in 1996 ging over een tekst uit het Nieuwe Testament (Romeinen 10:11-13), maar deze opgegeven preektekst bestaat voornamelijk uit oudtestamentische citaten! In het proefschrift ‘De rotsvaste fundering van Sion’ kom ik dit gedeelte uit Romeinen 10 samen met Romeinen 9:33 opnieuw tegen, want dat is één van de plaatsen in het Nieuwe Testament waar het Sionswoord van Jesaja 28, 16 als een mixcitaat terugkomt (want Paulus citeert hier ook uit Jesaja 8:14): 'Zie, Ik leg in Sion een steen des aanstoots en een rots der ergernis, en wie op hem zijn geloof bouwt, zal niet beschaamd uitkomen.'
Kritisch
Het is een bijzondere ervaring om dat vertrouwde in deze studie tegen te komen én tegelijkertijd meegenomen te worden in een grondig onderzoek op hoog niveau. Je wordt er heel wat wijzer van. Een onderzoek bovendien waarin de traditionele interpretatie van eeuwen kritisch bekeken wordt ('bevraagd wordt', zoals de auteur het zelf zegt). Dat vooral geeft deze studie een enorme spanning. Want er zijn wel een aantal hobbels te nemen voordat de exegese die Jaap Dekker in de plaats stelt van de traditionele exegese op een verantwoorde manier geponeerd kan worden.
Al lezende krijg je heel wat mee over de oudtestamentische wetenschap en de ontwikkelingen daarin. Dan gaat het vooral over de vele studie van het boek Jesaja. Jaap Dekker sluit zich aan bij de nieuwe ontwikkelingen in de oudtestamentische wetenschap waarin het boek Jesaja meer als een eenheid gezien wordt: er komen weer commentaren op Jesaja in z’n geheel.
Tegelijkertijd stelt hij zich op tegenover de benadering waarin het boek belangrijker wordt gevonden dan de profeet: een a- of anti-historische benadering. Verder gaat het veel over de Sionstraditie – de overleveringen in het oude Israël rondom Sion.
Daarmee komen we al meer bij de kern van het proefschrift, want dat is het belang van deze studie voor de oudtestamentische wetenschap zoals Jaap Dekker dat zelf aangeeft: een bijdrage te leveren aan een beter verstaan van de prediking van Jesaja en de rol van Sion daarin.
Belofte of terugblik
De kern van het proefschrift cirkelt rondom de exegese van Jesaja 28:16.
De vertaling in de dissertatie luidt: 'Daarom, zo zegt de Heer JHWH: Zie, Ik ben het, die in Sion een steen als fundament heeft gelegd, een zware steen, een kostbare hoeksteen, onwrikbaar gegrondvest; wie gelooft, zal niet heensnellen!' Zo zou deze tekst voortaan vanaf de kansel moeten klinken als de nieuwe exegese juist is: niet als een tegenwoordige (zie de vertaling van het NBG) of toekomende tijd, maar als een voltooide tijd.
Het gaat volgens Jaap Dekker niet om iets wat God in de toekomst gaat doen (een belofte), maar om een voltooide handeling ('een heilshandeling die Hij in het verleden verricht heeft').
De traditionele vertaling heeft alles te maken met de Septuaginta, de Griekse vertaling van het Oude Testament.
Terwijl je met de Hebreeuwse tekst wat betreft het tijdsaspect verschillende kanten opkunt, heeft de Septuaginta deze tekst puur als een belofte voor de toekomst opgevat. En daar komt nog iets bij. De Septuaginta heeft door een expliciterende toevoeging in de vertaling een messiaanse interpretatie van deze tekst voorbereid of versterkt. Zo kon deze profetie van de steen in Sion op Christus betrokken worden. Jesaja 28:16 wordt in het Nieuwe Testament met name in Romeinen 9:33 en 1 Petrus 2:6 geciteerd.
De steen wordt met Jezus Christus vereenzelvigd. Het gevolg?
De messiaanse interpretatie van het Sionswoord in Jesaja 28:16 heeft in feite canoniek gezag gekregen.
Het proefschrift gaat hiermee in tegen de stroom van twintig eeuwen exegese.
Jaap Dekker geeft een boeiend overzicht van al die eeuwen interpretatie en verantwoordt zijn eigen exegese.
We zien dat Jesaja 28:6 vooral in de moderne exegese een niet-messiaanse interpretatie krijgt. Het punt is hoe je de tekst van Jesaja exegetiseert en hoe je omgaat met de steenteksten uit het Nieuwe Testament. Gaat het hier eigenlijk wel om canoniek gezag als een interpretatie gebaseerd is op de Septuaginta, een vertaling, zonder canoniek gezag? Hoe zie je de verhouding tussen Oude en Nieuwe Testament in dit verband?
In de inleiding van zijn proefschrift schrijft Jaap Dekker dat hij allereerst wil uitgaan van de Jesaja-tekst in zijn contekst. Dat hoort inderdaad bij goede exegese, pas daarna komt het wijdere verband van de Schrift in beeld. Hij vat het Sionswoord dan op als een heilshandelen van God in het verleden. Hij heeft in Sion een steen gelegd, een fundament. De tekst is niet een belofte, maar een heilshistorische terugblik. Israël moet dit heilshandelen van God erkennen en in Hem geloven. Maar dit heilswerk van God wordt door Israël miskend: Israël zoekt zijn hulp in de moeilijke omstandigheden waarin ze zich bevinden niet bij God, maar bij mensen (Egypte, het verbond met de dood). Over deze miskenning spreekt God zijn oordeel uit. Het gericht komt.
Houdbaar
Even op een afstand naar dit alles kijken.
Deze nieuwe exegese betekent geloof ik niet dat alles wordt opgesloten in de versmalling van een of-of: óf verleden (een terugblik) óf toekomst (een belofte). Een nieuwe exegese in samenhang met een andere vertaling kan gemakkelijk tot een verabsolutering leiden. De grond onder je voeten moet breder zijn. Maar Jaap Dekker laat zien dat God niet zijn laatste woord heeft gesproken met het gericht zoals dat door Jesaja wordt geprofeteerd. Juist de betrouwbaarheid van de steen die God in Sion heeft gelegd (voltooide tijd), is de garantie voor de toekomst. De tekst opent het perspectief dat het oordeel als ‘het vreemde werk’ van God niet het laatste woord van God kan zijn.
Daarin komt een openheid naar het wijdere verband en ook naar het Nieuwe Testament waarin Christus verschijnt als de Betrouwbare in wie God zijn heilshandelen voortzet. Hij is de steen op wie je je geloof kunt bouwen.
Zo kunnen Paulus en Petrus Hem verkondigen in lijn met het Oude Testament. Er is continuïteit in het heilshandelen van God.
Wijzer
Wat worden de kerken wijzer van dit exegetisch onderzoek? Dan gaat het om méér dan alleen deze nieuwe exegese van Jesaja 28:16. Want zoals Jaap Dekker al heeft aangegeven: het onderzoek gaat verder en dan zal ook blijken hoe houdbaar deze uitleg is.
In ieder geval is naar voren gekomen dat het Oude en het Nieuwe Testament ook in hun eigenheid nauw met elkaar verbonden zijn (ook als dat wellicht via andere lijnen loopt dan wel eens gedacht is in de exegese van een specifieke tekst). Dat doet de waarheid stralen dat zowel het Oude als het Nieuwe Testament getuigen van een betrouwbare God die uit is op echte geestelijke gemeenschap met Hem, de Eeuwige.
N.a.v. dr.J.Dekker, De rotsvaste fundering van Sion. Een exegetisch onderzoek naar
het Sionswoord van Jesaja 28,16. Boekcentrum, ISBN 9023915372, 313 blz,
| Bijbel in blik Uitgeverij NBG heeft een bijbelvertaling in de markt gebracht met een metalen omslag, waarmee gemikt wordt op een jong publiek. Het omslag van de Metal Bijbel lijkt op een blikje met frisdrank. De voorkant laat een haakje zien, waaraan het blik ogenschijnlijk kan worden opengetrokken. Daaronder staat de tekst: 'Thirsty?', de sluiting van het boek bestaat uit een magneetje. De inhoud van het blik sluit aan op het ontwerp. De lezer wordt in een voorwoord uitgenodigd om de dorst te lessen met de inhoud van het boek. En achter in de uitgave staan verschillende bijbelteksten waarin het thema van water en dorst een rol speelt. De schutbladen met bubbels versterken het beeld dat de bijbel zich laat gebruiken als dorstlesser. De bijbel bevat de tekst van de Groot Nieuws Bijbel. De Metal Bijbel kost € 34,00. ISBN 90-6126-791-9. |