De kunst om te vertragen
2004-07-16
Niet alleen de komst van de trein en de uitvinding van de klok hadden grote gevolgen voor onze tijdsbeleving.- Jaargang 48
- nummer 14
Ook andere technologische ontwikkelingen hebben een grote invloed op ons levensritme en onze beleving van de tijd. Neem internet met de mogelijkheid om in no-time vanuit een achterkamer in Almere het digitale familie-foto-album van broer en schoonzus in Australië bezichtigen.
Of denk terug aan de 11e september, toen de hele wereld real time kon zien hoe een tweede vliegtuig zich in de torens van het World Trade Center in New York boorde. Alle reden om nog wat in te zoomen op het eigene van onze tijd.
Wij leven in een tijd, waarin vrijwel iedereen het zonder onderscheid druk, druk, druk heeft. Stress is aan de orde van de dag, burn-out dreigt volksziekte nummer één te worden.
Negentig procent van de werkende mensen blijkt te maken te hebben met overwerk en velen geven aan dat de werkdruk voor hen te hoog is.
(Geen) vrije tijd
Tegelijk zie je dat er niet eerder in de geschiedenis sprake is geweest van zoveel vrije tijd als nu. Al moet ik er direct aan toevoegen, dat die vrije tijd minder ‘vrij’ is dan op het eerste gezicht lijkt. Vrije tijd kan bijvoorbeeld de ‘noodzakelijk plek’ zijn voor de ‘eigenlijke’ of ‘ware’ levensvervullingbij saai en eentonig werk. Of vrije tijd is nodig om weer op adem te komen van de drukte van het werk. Steeds meer mensen ‘moeten’ bijvoorbeeld op vakantie. Uitspraken als ‘ik ben weer hoognodig aan vakantie toe’ of ‘ik moet er nodig weer eens even uit’ zijn gevleugelde woorden op het werk.
De vrije tijd is dus voluit bezet. Het is tijd die onder hoge druk staat. Zij moet opleveren wat men ervan verwacht (ware levensvervulling; rust; herstel van krachten).
Steeds vaker merk je dat mensen hun vrije tijd ook helemaal vol programmeren.
Hoe lastig is het soms om met kennissen of vrienden een avondje te plannen. Ook de agenda’s van kinderen lopen voller en voller. ‘Van wie zouden ze dat toch hebben?’, was de vraag uit een campagne van de Stichting Ideële Reclame (SIRE).
En verder is het leven kort, al is het anders-kort dan vroeger. Toen was het kort in het perspectief van de eeuwigheid, vandaag aan de dag omdat alle zin er hier en nu uitgehaald moet worden. De dilemma’s die hieruit voortvloeien komen op een zeer sprekende manier samen in de vrouw van rond de 35 jaar die voor de beslissing staat of ze - naast haar carrière - voor haar levensvervulling nog kinderen wil.
Doelgericht
De moderne tijd kenmerkt zich verder door een sterk doelgerichte aanpak.
De middelen, die worden ingezet om dat doel te bereiken moeten vooral functioneel zijn en ontlenen daaraan hun waarde. Dat gaat ten koste van eigenwaarde, die in het middel meekomt.
Als Rome - om iets te noemenhet vakantiedoel is, dan wordt de rit naar Rome het middel. Maar dit middel wordt vrijwel uitsluitend beoordeeld op zijn efficiëntie: hoe sneller in Rome hoe beter. Deze functionele aanpak geeft spanningen bij activiteiten als (ver)zorgen en ambachtelijk werk (kunst, de tuin doen, een viool bouwen). Deze activiteiten zijn in zichzelf traag. Als je ze snel zou verrichten verliezen ze onmiddellijk aan kwaliteit.
Vandaar dat de productiviteit in de zorgsector moeilijk te verhogen is. Je kunt wel meer ‘bedden doen’ in een uur, maar dit gaat ten koste van de aandacht voor de patiënt.
Versnellen en vertragen
Deze ontwikkeling van de moderne samenleving is een onomkeerbaar gegeven, dat ons allen ook heel veel heeft opgeleverd. Een reactie-houding (terug in de tijd: vroeger was het beter) zal ons ook niet werkelijk helpen.
Maar we moeten wel selectief zijn en proberen om de eigen aard van de activiteiten te leren kennen. Er zijn dingen in ons leven, die gebaat zijn bij efficiëntie, met soms elementen van versnelling (woon-/werkverkeer, arbeidsproductiviteit etc.). Maar in andere gevallen is juist vertraging belangrijk (gezin, zorg, rust en ruimte hebben voor elkaar). De hedendaagse mens zou een levenskunstenaar moeten zijn, die voortdurend kan schakelen tussen versnelling en vertraging.
Tussentijd
Het is de moeite waard om in dit verband iets langer stil te staan bij het thema levenskunst, dat zich de laatste jaren mag verheugen in een grote populariteit. Levenskunst is omgaan met de gebrokenheid, de tekorten en het onvolkomene van het leven juist ook in een cultuur, die de perfectie en het ongebroken geluk nastreeft.
Tot een waarachtige levenskunst behoort ook het vermogen om op een goede manier met de (schaarse) tijd om te gaan. De moderne samenleving is sterk in het behéérsen van de tijd: van prikklok tot allerlei vormen van time-management. Maar werkelijk ómgaan met de tijd is een (levens) kunst die breder en dieper gaat. Het betekent openheid om gul te zijn met de tijd en de durf om af en toe de controle over de tijd uit handen te geven..
Er zijn immers dingen in het leven, zoals geluk, liefde en genieten, die je niet op commando kunt maken en beheersen. Ze overkomen je als je ervoor openstaat en er de tijd en de ruimte voor neemt. De beste contacten met mijn kinderen kwamen vaak onverwachts; de mooiste verhalen hoorde ik op niet geplande momenten.
Tot ware levenskunst behoort ook de kunst om af en toe eens met je vrienden door te zakken. De Tilburgse socioloog Ton Korver heeft het in dit verband - overigens in navolging van Koot en Bie - over ´tussentijd´.
In de tussentijd gebeuren vaak de belangrijkste dingen. In de tussentijd, die soms grenst aan verveling, kun je contacten leggen die tot levenslange vriendschappen leiden. Maar hoe meer efficiency we nastreven - in ons werk en daarbuiten - hoe groter de kans dat we de tussentijd vernietigen en zo de kans mislopen op onverwachte gelukservaringen, die ons alleen als bij verrassing kunnen overkomen.
Tot slot nog een viertal praktische tips!
Neem de tijd
Het zou goed zijn als we ons meer bewust zouden worden van het onderscheid tussen snelle en trage activiteiten.
In ons dagelijks werk zitten veel activiteiten, waarbij efficiëntie en versnelling een grote rol spelen. Maar als het gaat om zorg, gezin, gesprek en gebed, dan is traagheid een voorwaarde.
Bij zogenaamde snelle activiteiten staan controle, beheersing en macht centraal. Maar in trage activiteiten gaat het veeleer om ontvankelijkheid, rust en ruimte.
Dat is echt belangrijk
Het probleem van tijdnood en werkdruk is vaak een gevolg van het feit dat mensen te weinig in de gaten hebben wat belangrijk is en wat niet.
Iemand als Stephen Covey, die de problematiek van werkdruk heel scherp heeft geanalyseerd, komt met een tweetal onderscheidingen: naast ‘belangrijk’ en ‘onbelangrijk’ noemt hij ‘urgent’ en ‘niet-urgent’.
Gecombineerd geeft dat vier mogelijkheden en Covey adviseert om zoveel mogelijk tijd vrij te maken voor de niet-urgente, maar belangrijke activiteiten. Dat betekent concreet: concentreer je (ook als kerkenraad!) op dat wat werkelijk belangrijk is en bezin je op de vraag hoe dát gerealiseerd kan worden.
In feite gaat het bij deze bezinning om een trage activiteit, die zomaar overwoekerd wordt door de ‘snelle’ urgente zaken. Voor urgente zaken hoef je nooit tijd te plannen, die dringen zich ‘gewoon’ op. En het is juist door dat wat zich aandient als urgent, dat mensen tijds- en werkdruk gaan ervaren.
Laat je verrassen
Ik ben zelf op de mooiste boeken gestuit al lanterfantend tussen vergaderplek en het station toen ik toevallig een antiquariaat binnenliep. Mijn beste vrienden heb ik ontmoet door na afloop van een vergadering of congres niet meteen op mijn horloge te kijken om zo snel mogelijk weg te kunnen gaan naar de volgende activiteit.
Onderbreek
De snelheid van het dagelijkse leven vormt een grote, imperialistische bedreiging voor trage activiteiten. Wie na een dag van hard werken ´s avonds onderuitzakt voor het journaal (een tuimeling van beelden), heeft vaak al de slechtste voorbereiding getroffen voor trage activiteiten. Valt het u niet op hoe moeilijk het is om ´s avonds tot rust te komen? Zap-gedrag voor de TV is in feite niets anders dan de voortzetting van de snelle activiteiten van overdag binnen een andere context.
Ikzelf probeer wel eens die rust te creëren door mijzelf ertoe te zetten om zonder verdere activiteiten een uur naar een symfonie te luisteren: aandachtig te luisteren en je te verbazen over de soms vreemdste details in die muziek.
Benedictijns
Onze hedendaagse problemen in de omgang met de tijd vragen volgens mij eerder om levenskunst dan om time-management. In die zin is het verrassend om vast te stellen dat Wil Derkse zijn boekje over de Benedictijnse spiritualiteit voor het dagelijkse leven (Wil Derkse, Een levensregel voor beginners. Benedictijnse spiritualiteit voor het dagelijkse leven, Tielt: Lannoo 2002 (7e druk)) afsluit met een hoofdstuk over Benedictijns timemanagement.
Er is iets van een koppeling tussen godvruchtig leven (christelijke levenskunst!) en vraagstukken met betrekking tot een verantwoorde omgang met de tijd. Het is een boekje dat ik van harte ter lezing kan aanbevelen.