Wat God heeft samengevoegd...
2004-08-20
Een Groninger ‘zuster der gemeente’ vroeg me eens, waar ik mijn tijd als predikant het liefst aan zou willen besteden: aan contacten binnen de kleine oecumene, aan studie of aan pastoraat. Hoe zij op die vraag was gekomen, weet ik niet meer en hoe ik me er vervolgens uit gered heb ook niet. Maar dit eerste artikel over een rapport ‘echtscheiding’ uit vrijgemaakte kring moet haar goed doen.- Jaargang 48
- nummer 16
Het raakt alle drie door haar beoogde facetten van het predikantswerk.
Het genoemde rapport verscheen ruim twee jaar geleden en veel aandacht is er in Opbouw niet voor geweest.
Alleen ds. Biewenga was op zijn post en signaleerde het in een persschouw van 14 juni 2002 onder het prikkelende kopje ‘een totaal nieuwe benadering’. Maar dat was het dan. Ik haalde zelf de studie ook pas een half jaar geleden van de vrijgemaakte site, toen ik - al lezend in ‘ons’ rapport over de vrouw in het ambt - nieuwsgierig werd naar ‘het nieuwe’ in de omgang met de schriftgegevens bij onze buren.
Meer ruimte
Het is een goed geschreven studie geworden met antenne voor wat gaande is onder ons en om ons heen.
En verder is de omgang met de Schrift hartelijk en soepel. Het lijkt me toe, dat deze benadering ruimte geeft om de vragen rond echtscheiding opnieuw te doordenken. Al moet ik er aan toevoegen dat, als het gaat om de vertaling naar de kerkelijke praktijk, het rapport zijn vleugels nog niet echt uitslaat. Ik kom op dit punt nog terug in het tweede artikel, maar vooral de later geschreven ingekorte versie gaat me, met termen als ‘oordeel’, ‘standpunt’ en ‘procedure’, te kort door de kerkelijk-juridische bocht.
Over de populaire versie ben ik trouwens toch niet zo enthousiast, want ook taal en helderheid hebben onder het snoeiwerk geleden. Zodat men het wat mij betreft bij het eigenlijke rapport had mogen laten.1
Brede context
Eerst maar eens iets over de goed afgestelde antenne op de eigen tijd.
Sterk vond ik het rapport in de heldere en genuanceerde analyse van het kenmerkende van onze cultuur.
Positief-kritisch gaat het daarbij onder andere over de groeiende individualisering, de aandacht voor de psychologische kant van ons mens-zijn en de vruchten van de emancipatie-beweging (7.2.2) - stuk voor stuk facetten, die meespelen bij de echtscheidingsproblematiek.
Ook richting het kerkelijk klimaat zijn er in het rapport goede gedachten te vinden. Prikkelend vond ik de overweging, dat de christelijke gemeente het huwelijk in het perspectief van het Koninkrijk wel meer zou mogen relativeren (p.42). Waarbij nuchter gesignaleerd wordt dat de beleving van de ongehuwde vaak anders is. En niet alleen van de ongehuwde, want gemeentebreed krijg je toch vaak het gevoel dat je pas echt voor ‘vol’ wordt aangezien als je getrouwd bent en een gezin hebt.
Het persoonlijke en de gemeente
Boeiend is de bij het vorige punt al zichtbare koppeling tussen specifiek persoonlijke problematiek en het geestelijk leven van de gemeente als gehéél. Deze koppeling wordt in het rapport vaak gemaakt en ik vind dat een sterk punt. Want elk concreet appèl binnen de gemeente slaat op het geheel van de gemeente en de breedte van ieders leven terug. In de trant van Jezus, die zegt: ‘met het oordeel, waarmee u oordeelt, zult u geoordeeld worden’ (Mattheus 7:3).
Of vrij met Paulus: ‘wie (op het ene punt) meent te staan, zie toe dat hij (op een ander punt) niet valt’ (1 Corinthe 10:12). In het rapport lees je dan ook, dat geestelijke zwakte in de breedte van de gemeente vóór alles vraagt om gezámenlijke verootmoediging.
Een vermanend woord richting een broeder of zuster, die op een in het oog springend punt niet leeft volgens de stijl van het Koninkrijk, zal in zo’n geestelijke verzwakt klimaat niet landen.
Ook belangrijk vond ik de signalering van een verschuiving van gemeentelijke naar persoonlijke verantwoordelijkheid.
Deze ontwikkeling gaat aan de christelijke gemeente niet voorbij.
Het rapport ziet hier zeker niet alleen gevaren, maar ook nieuwe mogelijkheden voor een leven in de christelijke vrijheid en de navolging van de Heer.
Verlegenheid
Ook als het gaat om echtscheiding is de christelijke gemeente ‘een kerk zonder muren’ geworden. Het rapport komt met de harde cijfers van het aantal ‘kerkelijke’ echtscheidingen, dat met de buitenkerkelijke wereld meegroeit, al is het vertraagd. Elke vrijgemaakte en nederlands gereformeerde gemeente wordt er mee geconfronteerd.
Het is ook confronterend in die zin, dat het bericht van scheiding voor de gemeente vaak zo pijnlijk onverwacht komt. Ook als hetzoals in de meeste gevallen - om een scheiding gaat, waarbij de relatie tussen twee mensen ‘gewoon’ is vastgelopen.
Dat zo’n lange en moeilijke weg van gemeenteleden onopgemerkt kan blijven laat toch ook iets zien van de schroom in de onderlinge gemeentelijke verhoudingen. Want jarenlang heeft het scheidend echtpaar blijkbaar niet de moed gehad om binnen de kring van de gemeente iets te laten merken van de grote relationele problemen en de indruk gewekt dat het ‘best ging’. Wat zegt dat over het onderlinge vertrouwen binnen de gemeente?
Het vervolgtraject is niet minder omgeven met verlegenheid, zo proef je ook in het rapport. Geen echtscheiding is hetzelfde en probeer dan als gemeente en kerkenraad maar eens een goede (of minst schadelijke) weg te vinden! Eerder dan in nederlands gereformeerde kring speelt bij de vrijgemaakten de vraag of er (officiële) kerkelijke tucht moet worden toegepast.
En zo ja, hoe? Maar doorgaans is ook bij de vrijgemaakten de praktijk dat de kerk(enraad) achter de feiten aanloopt om zich vroeg of laat bij het voldongene neer te leggen. Dat geldt voor de echtscheiding, maar ook als na scheiding opnieuw getrouwd wordt.
Twee of drie
Op synode-niveau houden de vrijgemaakten zich al zo’n jaar of tien intensief bezig met de problematiek rond echtscheiding. In de eerste rapporten werd geprobeerd om het zicht op de zogenaamde echtscheidingsgronden te verhelderen. Een eerste ‘grond’ (echtbreuk) ontleent men (al eeuwenlang) aan een woord van Jezus, dat wegzending van een vrouw alleen geoorloofd is in geval van ontucht (Mattheus 5:32) of hoererij (Mattheus 19:9). Een tweede ‘grond’ is die van de zogenaamde kwaadwillige verlating, afgeleid uit 1 Corinthe 7:12-16.
Maar bij de vraag wat nu precies verstaan moet worden onder dat kwaadwillige (ongeloof?) beginnen de eerste moeiten al. In de praktijk bleek de hantering van deze beide ‘gronden’ ook niet zo eenvoudig. In concrete situaties moest vaak gewerkt worden met analogieredeneringen, wat niet zelden een gekunstelde indruk maakte.
En soms lukte het in alle redelijkheid niet om een onhoudbare situatie tot een van beide gronden te herleiden (b.v. onmogelijkheid tot seksueel verkeer). De weerbarstige werkelijkheid vroeg in feite om een derde categorie, maar weinig helder is zo’n categorie als het niet meer is dan een vergaarbak van wat niet bij de echte ‘gronden’ onder te brengen is. Het rapport Zuidhorn (2002) brak dan ook met dit denken vanuit twee of drie ‘gronden’ en enkele daarachter liggende ‘losse’ schriftwoorden.
Diepere grond
Gekozen is om in de vragen van huwelijk en echtscheiding veel meer dan voorheen de breedte van de Schrift te zoeken. Het geheel van de Schrift voedt de kerngedachte dat het huwelijk tussen man en vrouw door God gegeven is (7.3.1). Vervolgens verlicht niet alleen het gebod onze weg, maar ook het profetische, de wijsheid en het geleefde leven van degenen, die in bijbelse tijden hun weg gingen met God en mensen - zo is te lezen in het rapport. Deze benadering lijkt me vruchtbaar en een correctie op een aanpak, die teveel uitging van de afzonderlijke bijbelse richtlijnen op een bepaald punt.
Je kunt deze relatief nieuwe insteek met goed recht een verbreding noemen, maar tegelijk ervaar ik het ook als een verdieping. Want in de ethische vragen blijf je minder in de afzonderlijke teksten hangen en houd je de lijn naar het Koninkrijk van God en de na te volgen Heer zo kort als maar enigszins mogelijk is.
Het officiële rapport verscheen in 2002, gevolgd door de populaire samenvatting.
Beide zijn te downloaden via http://www.gkv.nl/main.asp?intTreeviewID=274