Uit de strikken van mijn zonde
2006-04-14
‘Wat heb ik gedaan, vervloekte die ik ben. Sabelt de bliksem me niet neer? Open je toch, afgrond van de dood! De hel is verbijsterd over mijn daad, de duivelen schamen zich. Ik, hond, ik heb mijn God verraden’.- Jaargang 50
- nummer 8
Je hoort Judas na zijn verraad, in misschien wel de meest dramatische passage uit de Brockes Passion, geschreven door de Hamburgse dichter Barthold Heinrich Brockes (1680-1747). De Passion (uit 1712) was een vrije herdichting van de lijdensgeschiedenis en het werk maakte destijds diepe indruk.
Dramatisch
Ook de evangelietekst zelf staat, anders dan in de Passionen van Bach, in dichtvorm. Brockes zet daarbij meestal de gesproken teksten uit de evangeliën achter elkaar (dus zonder tussenvoegsels als ‘Toen zei Jezus:’).
Dat geeft de dialogen, zoals die tussen Pilatus en de overpriesters, maar ook de schimpscheuten rond het kruis, iets heel directs. Het dramatische element versterkte hij verder door langer (dan de evangeliën zelf doen) stil te staan bij het verraad en verdriet van mensen rondom Jezus, zoals Petrus, Judas en Maria. En de kerkgangers werden tenslotte ook zelf betrokken in het gebeuren, doordat Brockes ‘het koor van de christelijke kerk’ en de ‘gelovige ziel(en)’ geregeld laat horen.
Dochter Sions
De meest intrigerende personage langs de zijlijn van deze Passion is ‘dochter Sions’. In het Oude Testament (profeten en Klaagliederen) is ze nog een aanduiding van Jeruzalem. Maar in de 18e eeuwse passie-teksten vind je haar terug als een (allegorische) aanhanger van Jezus. Ze vergezelt je ook in deze Passie en zet je telkens weer stil. Meer dan eens bij de menselijke zonde als de grote oorzaak van het lijden van de Heer. Maar ook omdat bij de arrestatie van Jezus de elementen (bliksem en donder) niet ingrijpen. Later, bij het verhoor van de Heer, richt ze zich tot Hem met de vraag, waarom Hij zwijgt. Hij geeft haar nog antwoord ook: ’Ik maak door mijn zwijgen goed, wat jullie door gepraat verloren hebben’. Na zijn veroordeling, nodigt ‘dochter Sions’ de gelovigen uit om mee te gaan: ‘Wohin? Nach Golgotha’ - net als in de Mattheüs-Passion van Bach. En tenslotte spreekt ze ieder zalig die geloof hecht aan het laatste woord van Jezus, voorafgaand aan zijn sterven: ‘Het is volbracht’.
Voor mij
Daarnaast komen, zoals gezegd, de gelovigen zelf aan het woord, vaak met bespiegelingen over de diepte van Jezus’ lijden en de grootte van eigen schuld. Het ‘koor van de christelijke kerk’ vervult (op iets meer afstand) eenzelfde soort rol. Dat kerkkoor heeft in de Passion van Brockes ook het laatste woord: ‘Met uw dood, hebt u mij eeuwig leven verworven’. Dat klinkt meer persoonlijk dan gemeentelijk en zo is het in dit werk eigenlijk steeds - niet toevallig in deze piëtistische tijd, die daarin misschien wel de onze raakt. Vaak zet de barokke beeldtaal je als 21e-eeuwer ook op afstand. Mooi zijn wel weer sommige bijbelse doorsteekjes - naar Psalm 129 bij de geseling en Psalm 42 bij ‘Mij dorst’.
Apart vond ik de toespelingen op het Hooglied (5:2,12, Seelenbraütigam), die bij Bach ook te vinden zijn.
Als u nieuwsgierig geworden bent, beluistert u het maar eens in een versie van Händel of Telemann. Of van Stölzel, die ik met kerst al noemde. Fascinerend is alleen al de eenstemmige openingsregel, waarmee deze componist uit Gotha zijn Passion begint: ‘Mich von Stricken meiner Sünden zu entbinden, wird mein Gott gebunden’. En zo is het.