Sara’s dochters in Afrika
2009-08-28
In Zuid-Afrika geef ik les aan een bijbelschool met studenten uit heel Afrika. Natuurlijk zijn er in hun eigen landen bijbelscholen en theologische opleidingen. Alleen, de toelatingseisen liggen hoog: minstens diploma middelbare school is vereist. Financieel zijn deze opleidingen, soms gesteund vanuit Amerika of Europa, ook erg duur. De studenten waar wij ons op richten zijn laag opgeleid en arm.- Jaargang 53
- nummer 17
Onder hen zitten veel voorgangers van allerlei soorten kerken met een charismatische achtergrond. Zo dragen we op het grondvlak bij aan de leniging van de grootste nood in kerkelijk Afrika: het schrijnende gebrek aan opgeleide voorgangers. De kerk groeit, het aantal getrainde voorgangers blijft achter.
We werken bij onze studenten aan een verantwoorde bijbelkennis en hopen dat zij, terug in eigen land, zendingsbewust in hun kerken aan het werk gaan. We heten dan ook KwaZulu-Natal Missionary and Bible College. De geestelijk-theologische achtergrond van de bijbelschool is gereformeerd-evangelisch; zij wordt gesteund door een plaatselijke gemeente, die tot een kerkverband hoort dat al in de 19e eeuw afgescheiden raakte van Zuidafrikaanse Anglicaanse gemeenschap.
Bijbellezen
Samen de bijbel lezen in zo’n gevarieerd gezelschap is erg boeiend. Sommigen hebben een goede bijbelkennis, anderen kennen wel teksten maar nauwelijks tekstverbanden. Oppervlakkig bijbelgebruik is dan ook een probleem. Een losse tekst uit Maleachi wordt aangehaald om het geven van tienden te verantwoorden. Het welvaartsevangelie doet het in een arm en ziek continent als Afrika erg goed. Een enkele verwijzing naar Deuteronomium 28 is al afdoende. Een beroep op Leviticus 11 is genoeg om menstruerende vrouwen van het Avondmaal af te houden. Leviticus 12 komt goed van pas om kinderen pas na een jaar te laten dopen. Verbanden opmerken met het Nieuwe Testament, lezen met het oog op de persoon en het werk van Jezus Christus, onderscheiden tussen wat blijvend en wat voorbijgaand is in de bijbel – het zijn allemaal zaken waar velen weinig van weten. Ik voel me rijk gezegend dat ik door kan geven wat ik zelf ontvangen heb in mijn eigen bijbelleestraditie.
Vrouwen in Afrika
De meeste kerkgangers in Afrika zijn vrouwen – en kinderen. Voorgangers zijn meestal mannen, al kennen de belangrijkste protestantse kerken wel vrouwelijke voorgangers. Afrika is nog altijd voornamelijk patriarchaal, hoe modern het zich ook mag voordoen. Dat werkt ook in de kerk door. Prediking en onderricht zijn lang niet altijd vrouwvriendelijk. De traditionele rolpatronen van man en vrouw worden eerder bevestigd dan bevraagtekend. Er zijn in de grote steden tekenen van een opkomend feminisme, maar dat roept dan weer een felle tegenreactie op. Een recent onderzoek heeft uitgewezen dat 25% van de mannen in Zuid-Afrika wel eens een vrouw heeft verkracht. Het percentage verkrachtingen binnen het huwelijk is hier niet meegeteld. Als we dat vergelijken met het hoge percentage christenen in Zuid-Afrika, 75% van de bevolking, dan is wel duidelijk dat het christelijk gehalte van veel mannen niet al te hoog kan zijn. De positie van vrouwen (en kinderen) is gewoon moeilijk in heel Afrika. Hoe lezen we de bijbel in deze context?
Christelijke vrouwen
In mijn bijbelklas lazen we Petrus’ eerste brief. In 3:1 wordt een in Afrika geliefd thema aangeroerd: vrouwen, erken het gezag van uw man. In 3:4 wordt hun zacht en stil gemoed geprezen. Dat vinden mannen natuurlijk prachtig, al mogen hun vrouwen best aan hun uiterlijk denken.
Het oog wil ook wat. Met als klap op de vuurpijl het voorbeeld van Sara die haar man gehoorzaamde, ook toen hij stomme dingen deed. Ze noemde hem ‘heer’. Alle traditionele rolpatronen lijken zo bijbels gesanctioneerd.
Ik weet wel zeker dat er zo ook over deze teksten gepreekt wordt. In 3:7 schrijft Petrus, zelf getrouwd, dat mannen hun vrouwen met respect moeten behandelen. Het lijkt wel alsof dat in Afrika niet in de bijbel staat.
Bijbeluitleg
Het is een gevoelig onderwerp. Dat bleek wel uit de discussie die we erover kregen. Een studente uit Zambia meende dat Sara’s diepe respect voor haar man nog steeds van christelijke vrouwen verwacht mag worden. Een Zulu-voorganger reageerde: zeker, maar haar man moet dat respect wel verdienen. Vanuit deze tekst kunnen we niet vrouwenmisbruik rechtvaardigen. Een Rwandees vond dat het afhing van de situatie hoe een vrouw haar man aanspreekt. In Rwanda, waar iedereen Frans spreekt, zegt een vrouw ‘cher’ tegen haar man. Dat is respectvol genoeg. Hij wees vooral op het culturele verschil tussen toen en nu. Zelf zie ik in Afrika dat verschil niet zo erg. Iemand anders verwees naar de context: Petrus heeft het over een vrouw getrouwd met een nietchristen. Die win je niet voor Christus door hem zonder respect te behandelen, en dat in een cultuur waar dat van vrouwen verwacht wordt. Petrus schrijft dan een houding voor waarin respect en gehoorzaamheid belangrijk zijn. Dat leek me een goed uitgangspunt. Het respect en de gehoorzaamheid van de vrouw staan in dienst van de Heer, die haar man voor hem wil winnen. Het gaat niet om bevestiging van traditionele rolpatronen in het huwelijk. Als we het over het christelijke huwelijk willen hebben, moet er heel wat meer bijbels materiaal op tafel komen.
Praktijkvoorbeeld
Ik herinner me hoe jaren geleden een zwarte psychologe een lezing hield voor onze gemeente in Elandskop over huwelijk en seksualiteit. Haar man vergezelde haar. De respectvolle manier waarop deze hoog gekwalificeerde vrouw met haar lager opgeleide man omging, gaf extra kracht aan haar verhaal. In Afrika is het volstrekt natuurlijk dat vrouwen hun mannen respecteren en gehoorzamen. Zoals het volstrekt natuurlijk in Paulus’ dagen was dat vrouwen hun haar lang droegen en een hoofddoek om hadden. Binnen onze cultuur beleven we ons geloof en volgen we onze Heer. Maar culturen veranderen, rolpatronen verschuiven. Soms moet een cultuur ook ‘besneden’ worden; we worden dan vreemdelingen binnen onze eigen cultuur, 1:1. Petrus roept gelovige mannen op hun vrouwen met respect te behandelen. Ze vormen in Afrika letterlijk het zwakkere geslacht. Daar hoort gelovig rekening mee gehouden te worden. Het is een boodschap die slecht valt in het modern-patriarchale Afrika. Maar het evangelie is niet alleen een kracht tot behoud. Het is ook zoutend zout, en licht op een kandelaar. Het kan de man / vrouw-verhouding saneren.
Dr. Bob Wielenga is emerituspredikant van de Nederlands Gereformeerde kerk van Kampen en werkte van 1979 tot 2002 als zendeling in Zuid-Afrika.