Verkenning van het vragenveld
2004-12-24
Hoe voorkomen we, dat de bijbel dicht blijft tijdens de kerkdienst? En hoe komt de gemeente zover dat die de bijbel bij de hand houdt om daaruit te lezen, te leren en te leven, zowel in de dienst als daarbuiten?- Jaargang 48
- nummer 25
Het zijn vragen die wat mij betreft urgenter zijn dan veel andere zaken die ons als kerken momenteel bezighouden.
Het is niet de bedoeling om in dit artikel de bovengestelde vragen te beantwoorden. Als de vragen terecht zijn, dan is het stellen daarvan op dit moment voldoende en komen ze vanzelf op de agenda van het kerkelijke leven. Wel wil ik bij wijze van veldverkenning enkele aandachtspunten noemen die in de bezinning op deze vragen aan de orde kunnen komen.
Daarin ben ik overigens verre van volledig.
Wat kúnnen wij?
Een eerste aandachtspunt gaat eigenlijk aan alles vooraf: kán voorkomen worden dat de bijbel thuis of dicht blijft? Kán de gemeente ertoe gebracht worden om mee te lezen en mee te doen? Wat kunnen ‘wij’ eigenlijk?
En dan denk ik bij ‘wij’ aan iedereen die een (op)voedende taak in de gemeente heeft. Eén ding – en laat dat nu net het beslissende zijn – kunnen wij in ieder geval niet: het geloof geven dat God zelf vanuit de bijbel tot ons spreekt en de liefde geven die maakt dat iemand net zo trouw en gretig de bijbel opent als zijn emailbox.
Wat je ook van buitenaf aandraagt, geloof, hoop en liefde laten zich niet dwingen. We kunnen een lucifer zijn, maar nooit het vuur zelf, of de brandstof die nodig is om het vuur te laten branden. Of dus door onze inspanningen het tij gekeerd kan worden? Het zal niet buiten ons omgaan, en we zullen alles hebben te doen wat binnen ons bereik ligt, maar het keren van het tij als zodanig gaat onze mogelijkheden ver te boven. Dat zal gegeven moeten worden als antwoord op ons gebed.
Er vallen in dit verband overigens bemoedigende signalen te melden.
Meerdere malen heb ook ik, juist de afgelopen tijd, gezien dat jongeren werkelijk door de bijbel gegrepen kunnen worden, als ze eenmaal gegrepen zijn door God! Dan is soms niets te veel om de bijbel beter te leren kennen!
Een volgend aandachtspunt is: Hoe komt het eigenlijk dat de gemeente minder dan voorheen meeleest en zelf met de bijbel meedoet in de kerk?
Zijn hiervoor oorzaken aan te wijzen?
Ik wil een paar mogelijke oorzaken noemen en kijk daarbij heel verschillende kanten op.
Om te beginnen een punt dat ogenschijnlijk van ondergeschikt belang lijkt, maar dat toch een rol zou kunnen spelen: de bijbelvertaling die tot voor kort standaard was in onze kerkdiensten.
De NBG-vertaling van 1951 was al gedateerd, voordat hij uitkwam.
Geen wonder dat al enige decennia lang velen thuis lezen uit andere, veel toegankelijker vertalingen. Kan het zijn dat mede hierdoor de prikkel om de bijbel naar de kerk mee te nemen is afgenomen? Mocht dit zo zijn, dan kan de introductie van de Nieuwe Bijbelvertaling een kentering ten goede betekenen: de ‘huisbijbel’ wordt – zo hoop ik althans – weer ‘kerkbijbel’!
Relevantieverlies?
Vervolgens een totaal ander en veel fundamenteler aandachtspunt: zijn we nog wel innerlijk overtuigd van de volstrekte relevantie van de bijbel? Ik signaleerde in mijn vorige artikel dat veel gemeenteleden meer op basis van hun gevoel, dan op basis van grondige bijbelstudie voor de vrouw in het ambt zijn. Dat doet zich ook bij andere thema’s voor. De bijbel lijkt meer bron dan norm te worden.
Komt dit, omdat de bijbel aan relevantie en misschien zelfs aan gezag begint in te boeten? Mocht dit zo zijn, dan moet ook nu verder doorgevraagd worden. Wat kan hiervan de oorzaak zijn? Hebben theologen de bijbel te veel geproblematiseerd? Zijn wij dusdanig geëmancipeerd en zelfbewust geworden dat we het in onze keuzes wel zonder bijbel afkunnen?
Hoe dat ook zij, een verklaring voor een zekere marginalisering van de bijbel zou kunnen zijn dat we het zicht op de enorme relevantie van heel de bijbel voor heel ons leven aan het verliezen zijn.
Doordeweeks
Een andere oorzaak zou gevonden kunnen worden op een minder fundamenteel, maar niet minder belangrijk niveau: de doordeweekse aandacht voor de bijbel. Welke rol speelt de bijbel nog in het gezin, het persoonlijke leven en het onderwijs? Kan het zijn dat de bijbel in de kerk steeds minder opengaat, omdat hij ook doordeweeks steeds minder opengaat? Kan het zijn dat onze kinderen op sommige basisscholen zo weinig van de bijbel zelf meekrijgen, dat die een gesloten boek blijft?
Als ik het goed heb, is het bijbellezen thuis zowel een kwestie van tijd nemen als van aandacht geven. Nu heeft onze samenleving (schijnbaar?) een chronisch tekort aan tijd en is onze aandacht enorm versplinterd. Kan het zijn dat de dagelijkse bijbellezing hiervan de dupe wordt en dat zich daardoor een sluipend proces van vervreemding van de bijbel voltrekt, dat vervolgens zijn neerslag heeft op het gebruik van de bijbel in de zondagse eredienst?
Mocht ook dit zo zijn, dan rijst ook nu een heel andere vraag: hoe zit het dan met de liefde voor de bijbel? De liefde creëert toch tijd en aandacht voor hetgeen zij liefheeft…?
Prediking
Weer een heel ander aandachtspunt is de prediking. De huidige prediking verschilt in menig opzicht van die van vroeger. Niet alleen zijn zaken als de lengte en de opbouw van de preek veranderd, maar met name ook de rol die de uitleg van de bijbel in de prediking speelt. Zeg maar dat de preken vroeger ‘exegetischer’ waren, meer doortrokken van exegese. Soms kon er zomaar een stevige exegetische verhandeling in zitten. Naar mijn indruk is dat tegenwoordig veel minder het geval. Dat bedoel ik constaterend, niet diskwalificerend. Vroeger wilden we het Woord communiceren en dat willen we nog. Alleen communiceren we nu in een andere tijd, voor een ander gehoor. Onze tijd, ons gehoor stellen eigen eisen aan de communicatie. We weten precies hoe kort de spanningsboog van het gehoor is en houden rekening met de aanwezigheid van zoekende jongeren en buitenkerkelijke gasten. Maar toch, welke gevolgen heeft dit voor de plaats van het geschreven Woord in het verkondigde Woord? Kan het zijn dat de relatie tussen het een en het ander aan het vervagen is? We meer in het algemeen bijbels preken, dan specifiek tot uitdrukking brengen wat in déze tekst staat? Meer naar aanleiding van een bijbelgedeelte preken dan daarover?de typeringen zijn opzettelijk globaal en ongenuanceerd gehouden. Ook dit zou kunnen verklaren waarom de gemeente de bijbel steeds minder bij de hand houdt.
Ongetwijfeld zijn er meer mogelijke oorzaken voor het verminderde meelezen uit de bijbel in de kerkdienst te noemen. En over de door mij genoemde oorzaken valt allicht meer en mogelijk ook iets anders te zeggen. Wat mij betreft zijn andere bijdragen over dit thema daarom van harte welkom. Het is er belangrijk genoeg voor! Zelf overigens hoop ik in de volgende Opbouw nog een keer aandacht aan het thema te geven en wel aan de concrete mogelijkheden die er liggen.
Tenslotte nog dit ding: dat mooie kerkje ergens op de Veluwe, waarover ik in mijn vorige artikel schreef, dat was géén Nederlands Gereformeerde Kerk!