Herdenking en waakzaamheid
2003-12-19
Om te beginnen: de naam is fout en ik zal uitleggen waarom. De meeste Nederlanders hebben wel eens gehoord van deze ‘Gedächtnis (=gedachtenis, herinnering) Kerk’ in het centrum van Berlijn, een ruïne van wat eens de grootste kerk van Berlijn was. Deze ruïne is als het ware geconserveerd met beton, zodat verder verval bijna niet meer mogelijk is.- Jaargang 47
- nummer 25
Naast deze ruïne is een moderne kerk gebouwd, waar nu dagelijks diensten worden gehouden. Van een van de gespaarde ruimtes is een herinneringszaal gemaakt over de geschiedenis van de kerk. Je vindt er onder andere het kruis van de kathedraal van Coventry die in de oorlog kapotgebombardeerd is en de verklaring van de Duitse bisschoppen waarin ze schuld belijden over de misdaden die door de nazi’s begaan zijn. En ook hangt daar een Russische icoon, om de verbondenheid met het Russische volk te benadrukken. Dat is al een bezoek aan deze ruimte waard, maar er is nog meer. Iedereen ‘weet’ dat die naam Gedächtnis-Kirche bedoeld is om de herinnering aan de oorlog levend te houden. Maar zo eenvoudig ligt het niet. De officiële naam van de kerk is: ‘Kaiser-Wilhelm-Gedachtnis-Kirche’. Daarom is de titel van deze overdenking op zijn minst onvolledig.
De kerk is namelijk gebouwd in opdracht van Wilhelm II om zijn grootvader Wilhelm I te eren en te herdenken.
Wij kennen dat in Nederland niet: wij zouden raar opkijken van een Wilhelmina-herdenkings-kerk.
Maar in Duitsland zijn wel meer voorbeelden van zulke herdenkingskerken aan te wijzen. Zo waren er zelfs in 1936 plannen om een Horst Wessel-Gedächtnis-Kirche op te richten, maar dat werd zelfs Hitler te gortig. (Horst Wessel was een jonge nazi-leider die na een ruzie met communisten omkwam en tot nationale volksheld werd gemaakt.)
Heil dem Kaiser
Maar er is nog meer te zien. In de bewaard gebleven voorhal is een mozaïek van twee engelen aangebracht die tussen hen in een banier dragen. Je zou denken dat op die banier iets zou staan in de trant van: ’Jesus ist Herr’, of ‘Ehre sei Gott’, maar eerder het tegendeel is waar. Je schrikt onwillekeurig als je leest: ‘Heil dem Kaiser’. Op internet is een site (www.kwg-freunde.de) met afbeeldingen van de oorspronkelijke versieringen en glas-in-loodramen van de kerk. Daarop kun je duidelijk zien hoe deze kerk diende tot verheerlijking van de keizer. Maar het meest ontroerend en schokkend zijn twee foto’s naast elkaar in de herdenkingsruimte.
Op de linkerfoto zie je een oude opname van de keizer die met zijn gevolg de kerk binnengaat, een en al pracht en praal en mensverheerlijking.
Iedereen loopt in staatsiekleding, een en al vertoon van pracht en praal en macht. Onwillekeurig gaan je gedachten uit naar wat beschreven staat in 2 Kronieken 18:9. Ook zo’n vertoon van wereldlijke macht ten opzichte van de gevangen profeet Micha. Maar de uitkomst was anders dan gedacht: Achab stierf diezelfde dag nog.
Ook valt er in dit verband te denken aan David die in een linnen rok, in alle eenvoud, met het volk verbonden, voor de ark danste (2 Sam. 6:14).
Precies het tegenovergestelde.
Maar op de rechterfoto zie je twee in het zwart geklede oude, in elkaar gebogen, vrouwen zitten op de puinhopen van de eens zo machtige kerk.
Probeer dan maar eens je ogen droog te houden, mij lukte het in elk geval niet. Ik dacht onwillekeurig bij mezelf: dat is vast toeval, maar toen ik het later navroeg bij een Pfarrer die de leiding had, zei hij dat het inderdaad met opzet zo gedaan was. Het was bedoeld om duidelijk te maken dat de kerk afstand had genomen van deze mensverafgoding en hoogmoed. Uit de bijbel weten we hoe God oordeelt over hoogmoedigen; zie bijvoorbeeld hoe Nebukadnezar gestraft wordt in Daniël 4:30 (‘is dit niet het Babel dat ik gebouwd heb?’), en Herodes in Handelingen 12:21-23 (‘de stem van een god en niet van een mens’).
Hoogmoed
Over Wilhelm II is nog het volgende te vertellen. Duitse historici zijn van mening dat door zijn hoogmoedige houding de Eerste Wereldoorlog eerder bevorderd dan voorkomen werd.
Hij was er van overtuigd dat hij rechtstreeks in dienst van God stond en hij was van mening dat het Duitse volk een bijzondere plaats had, boven andere volken. Ook weten we uit de bijbel dat hoogmoed een poort opent voor allerlei verkeerde machten.
Hiervan was, zeker in WO II, (een rechtstreeks gevolg van WO I) sprake.
Anders is het ook niet te verklaren hoe het hoogst ontwikkelde volk van die tijd tot zulke afschuwelijke daden heeft kunnen komen. We moeten niet vergeten dat alle nazi-leiders cultureel hoogstaande, intelligente mensen waren, brave huisvaders en kenners en liefhebbers van kunst.
Maar er was nog een, vrijwel onbekende, factor in het spel. De jonge Wilhelm werd naar een kostschool in Bonn gestuurd. Op die school waren veel Engelse leerlingen die op Engelse scholen onhoudbaar bleken en daarom naar Duitsland werden gestuurd.
Wilhelm had een verlamde linkerarm en misschien wel daaram werd hij door die Engelse jongens ontzettend gepest. Hij schijnt daar nauwelijks op gereageerd te hebben, maar het gaf hem wel een diepe en langdurige haat tegen alles wat Engels was. Het is natuurlijk wel erg kort door de bocht om te beweren dat pesten twee wereldoorlogen heeft opgeleverd, maar het is inmiddels wel bekend wat een diepe en langdurige invloed pesten op iemand kan hebben. In ieder geval wordt vaak te weinig beseft wat een openingen voor boze machten hoogmoed en haat kunnen opleveren en wat voor gevolgen dit kan hebben.
Dit geldt natuurlijk in verhevigde mate voor hooggeplaatsten die veel verantwoordelijkheid dragen. Het zijn ook maar mensen, maar als wij niet voor hen bidden (1 Tim. 2:1-2), en zij een speelbal van verkeerde invloeden worden, heeft dat uiteraard een verder reikende invloed op het leven van ‘gewone’ mensen.
Totalitair
Het Derde Rijk werd, net als andere dictaturen, gekenmerkt door een paar aspecten. Eén daarvan was een totale invloed op alle terreinen van het leven: overal kunnen spionnen en verraders zitten. Ook een verregaande nivellering hoort hierbij - voor individualisme is geen plaats. Als de hele straat een hakenkruisvlag uithangt kun je niet zeggen dat je daar niet aan mee wilt doen. Ouders moesten thuis oppassen wat ze zeiden, want de kinderen werden aangemoedigd om alles aan hun onderwijzer over te brieven. Je was als jongen verplicht aan de Hitlerjügend deel te nemen; zo kon je al jong gehersenspoeld worden.
Het is overigens een groot wonder dat daar na de oorlog zo weinig van is overgebleven. De kunst moest aan bepaalde normen voldoen, ook hierin was alles gericht op het verheerlijken van het systeem en van de leiders. Grappen over de leiders werden streng bestraft, ruimte voor kritiek was er niet. Kopspijkers, Spitting Image en Dit was het Nieuws zouden ondenkbaar zijn geweest. Het individu werd volledig ondergeschikt gemaakt aan de staat. Er zijn veel meer voorbeelden van zulke dictaturen op te noemen: de oude Sovjet-Unie, China, het vroegere Albanië, Cambodja, Noord-Korea, ze volgen elkaar op en ze blijven steeds bestaan.
Antichrist
Met dictators is nog iets merkwaardigs aan de hand: ze hebben altijd vrij veel aanhangers, hoewel nog te bezien valt in hoeverre hier van vrijwilligheid sprake is. Maar na de dood van Stalin was het volk in diepe rouw en in veel landen zijn nog steeds neonazi’s actief.
In de bijbel wordt vaak gesproken over de antichrist, ook iemand met veel aanhang en veel macht. Wat bekend is over dictators maakt het rijk van de antichrist niet eens zo erg onwaarschijnlijk. Zeker niet als we lezen dat hij door de satan gesteund en geïnspireerd wordt, net zo als alle andere dictators. Voor volgelingen van Jezus zal het een vreselijke tijd zijn, en we zijn geneigd om hem maar buiten onze denkwereld te houden.
We denken gauw dat het onze tijd wel zal duren - maar de meeste dictaturen zijn in een korte tijd ontstaan.
Een nadere bezinning lijkt wel nodig, omdat veel christenen hierover nauwelijks nagedacht hebben.
Waakzaamheid
De bijbel waarschuwt voor die tijd, maar er zijn gelukkig ook aanwijzingen dat er een ontsnappingsmogelijkheid is, net als in de tijd van de zondvloed en in de tijd van Lot. Een aan-
duiding van Jezus: ‘Waakt te allen tijde, biddende dat gij in staat moogt wezen te ontkomen aan alles wat geschieden zal en te staan voor het aangezicht van de Zoon des mensen.’ (Luc. 21:36). En ook: ‘Omdat gij het bevel bewaard hebt om Mij te blijven verwachten, zal ook ik u bewaren voor de ure der verzoeking die over de gehele aarde komen zal, om te verzoeken hen die op de aarde wonen.’ (Op. 3:10). Op veel plaatsen worden we opgeroepen om waakzaam te zijn, nauwlettend de ontwikkelingen in de gaten houden en ons niet laten meeslepen door allerlei wind van leer.
En daar kan zo’n kerkruïne dienstbaar aan zijn. Misschien is het bij nader inzien toch beter om het misverstand over de naam Gedächtnis-Kirche maar te laten bestaan, een herinnering aan een verschrikkelijke tijd en een waarschuwing voor een tijd die aanstaande lijkt.