IJsdragers en Wapenbroeders
2002-03-08
Liefde is het thema van de boekenweek 2002. En op het erbij verspreide logo staan de eerste woorden van het oudst bekende Nederlandse gedicht: Hebban olla vogala nestas hagunnan.. In wat moderner Nederlands: Alle vogels zijn met hun nest begonnen (behalve jij en ik; waar wachten we nog op?).- Jaargang 46
- nummer 5
Overigens zijn niet alle geleerden het erover eens of we hier wel met een liefdesgedicht te maken hebben. Het aantal verschillende exegeses is bijna zo groot als in de theologie. Met het begrip liefde kun je trouwens alle kanten op, maar dat wist u wel.
Geschenken
Als gebruikelijk krijgen kopers van een boek een geschenkboekje. Als ze tussen 13 en 23 maart voor minimaal Euro 11,11 besteden. Het is geschreven door Anna Enquist en draagt als titel De ijsdragers. Het wordt in een oplage van 747.000 exemplaren verspreid.
In het kielzog van de algemene boekhandel varen de christelijke boekverkopers en uitgevers mee. Zij bieden Wapenbroeders van Joke Verweerd aan (25.000 exemplaren). Overigens niet helemaal gratis. Voor Euro 1,90 mag u het hebben. En hier is het niet een karige boekenweek, maar een royale boekenmaand. 13 maart tot 13 april. De wapenbroeders die overblijven kosten na die datum Euro 5,90. (Boekencentrum, Zoetermeer)
IJsdragers
IJsdragers liepen vanaf de voet van de Pyreneeën met op hun rug een zware last ijs (verpakt in een schapenvacht dat als isolatie diende) grote afstanden naar paleizen ver weg, tot in Toulouse toe. Ze gingen hun eindeloze weg met een niet te dragen last.
IJsdragers voelden Nico en Loes van der Doelen zich toen ze twintig jaar geleden in die omgeving liepen, gekromd onder de koude last van wanhoop en ontgoocheling na een levensschokkende teleurstelling. Zo voelen ze zich ook nu, na het weglopen van hun dochter een half jaar geleden.
Ze zwijgen erover tegenover elkaar: geen naam noemen, geen herinnering ophalen, geen toespeling maken, het is hun hechtste (onuitgesproken) afspraak.
Maar gedachten laten zich niet wegdringen; in Loes’ hoofd is Maj steeds aanwezig.
Autoritair karakter
Nico is een autoritair karakter in extreme vorm. Zojuist benoemd als directeur van het psychiatrisch ziekenhuis waaraan hij al verbonden was, gaat hij van start met het invoeren van zeer veel vernieuwingen. Hij spaart daarbij geen heilig huisje, ontziet geen enkel gevoelen, zwicht niet voor juiste argumenten, accepteert geen wijze raad. Hij is overtuigd van de juistheid van zijn theorieën.
Als eerste moet de psychotherapie eraan geloven. Mensen hebben er niets aan dat je hun ziel ondersteboven haalt en hun verleden blootlegt.
Het maakt ze slap en biedt geen uitzicht.
Je moet een stappenplan met ze maken naar de toekomst toe, maatschappelijk gericht.
Nico heeft haast: hij wil beslissingen nemen. Geen langdurige besprekingen, geen compromissen.
Vrienden heeft hij niet nodig, wel tegenstanders. Dan kan je zien wie de macht heeft.
En zo dendert hij door – op steeds meer tegenstand stuitend. Regelrecht op weg naar de catastrofe.
Machteloos gevecht
In de schaduw van die man leeft Loes – lerares klassieke talen. Volledig langs haar man heen. Soms probeert ze wat tegen hem in te brengen; meestal luistert hij niet eens naar haar.
Ze heeft haar werk dat haar voldoening geeft. En altijd knaagt het verdriet om haar dochter. Waarom heeft ze nooit ondubbelzinnig haar kant gekozen?
In haar vrije tijd voert ze haar eigen verbeten strijd tegen het onvruchtbare zand van haar tuin waarin ze een moestuin wil aanleggen, het zand, de duinen waar Nico zo van houdt. Het is een soort plaatsvervangend gevecht, waarin ze even machteloos is als tegenover Nico en zijn ideeën en zijn ziekenhuis en zijn aanpak van hun dochter, een hopeloos gevecht.
Met een kind dat zo’n vader en moeder heeft, moet het wel fout gaan: een vader die alleen maar onmogelijke eisen stelt en een moeder die geen enkel tegenwicht biedt.
Prachtig verteld
De loop der gebeurtenissen kun je misschien niet zo onverwacht noemen.
In dat opzicht is De ijsdragers niet erg origineel; het milieu, de omgeving waarin het zich allemaal afspeelt is dat wel.
En wat is het allemaal prachtig verteld!
In de tekening van Loes bijvoorbeeld, bij wie je je geweldig betrokken voelt.
Ze is met veel inlevingsvermogen neergezet.
Ze gaat haar eigen weg naast Nico. *) Je leert haar kennen in haar eenzame strijd. In haar onzekerheid, haar argwaan ten opzichte van anderen. En in haar schuldgevoelens over het falen tegenover Maj. Ze komt tot het inzicht dat ze te laf was om tegen Nico nee te zeggen, te onzeker om tegen hem in te gaan, te bang dat hij boos zou worden. Zo heeft ze Maj mee laten vallen.
En toch is het dubbel. Ze verlangt naar de Nico die nog angst en vreugde kende.
Ze haat hem en ze houdt van hem.
Een tragische vrouw. Op het moment dat ze keuzes gemaakt heeft en weet hoe ze verder zal gaan, is het te laat.
Mooie taal
De ijsdragers is knap opgebouwd en in mooie taal geschreven. Met fraaie beelden. De karaktertegenstelling tussen Nico en Loes vind je terug in de manier waarop ze het polderlandschap zien: Loes: polders: uitgezogen land, dat zich moet voegen naar de dijken, altijd dorst heeft.
(50) En Nico heeft er alleen oog voor hoe ingenieurs die polders konden maken door het water de baas te zijn worden met dijken en waterkeringen.
(70) Heel mooi beschrijft de auteur hoe een vrachtauto zijn lading grond lost (49) en het uitzetten van de televisie wordt hier: De nieuwslezer implodeerde tot een lichtende punt in een zwart vlak. (73) Leesbaar blijft het boekje ook door de momenten vol humor waarmee alle ernst en somberheid soms behoorlijk gerelativeerd wordt.
Geloofwaardig?
Mijn voorstellingsvermogen laat me in de steek op het moment dat ik probeer Nico van der Doelen in de realiteit te plaatsen. Zo’n monomane man die alleen maar uit is op macht en het doorvoeren van zijn plannen.
Zonder rekening te houden met wie dan ook, terwijl hij wel over honderden beslist. Hoe heeft hij zo kunnen worden? Vormen die paar vernederingen in het verleden er een verklaring voor? Heeft zijn omgeving hem die ruimte gegeven? Hoe was hij als kind?
En dan, een psychiater die de psychoanalyse en -therapie volledig wil afschaffen?
Doen of patiënten geen verleden hebben. Kan een student die er blijk van geeft geen enkele affiniteit te hebben met die psychoanalyse toch specialist psychiatrie worden? Wat moet je denken van een geneesheerdirecteur die in zijn hart blij is als er een paviljoen in brand staat, al betekent dit angst voor veel patiënten, waarvan er ook nog eens één levend verbrandt, omdat hij met zijn rolstoel zijn kamer niet meer uit kan?
Geraakt
Maar binnen de wereld van het boek geloof je erin. En leef je mee.
Met Loes. Ben je begaan met Maj. En volg je Nico. Want Anna Enquist weet het binnen die wereld wel degelijk waar te maken. En dat het verhaal me geraakt heeft, is zeker.
Wanhoop
Van het verhaal zelf heb ik weinig prijsgegeven.
U moet het maar lezen, het is er boeiend genoeg voor. Ik zei al: het is niet origineel in die zin dat er hevig onverwachte dingen gebeuren, maar je blijft wel lezen.
Het loopt af zoals je al ziet aankomen, en toch hoop je…. Tevergeefs. Er is geen hoop. En helemaal geen echte Hoop. Alleen volslagen wanhoop.
Een graf in de duinen, dat is het einde.
Twee handen vol zand op een kist.
De lucht is blauw en de zon schijnt.
Maar er is geen Opstanding.
*) Die je overigens ook van binnenuit leert kennen. In de hoofdstukken waarin het perspectief bij hèm ligt
en Wapenbroeders
Zo verschillend als ze waren, samen zijn ze in 1948 naar – toen nog – Nederlands-Indië getrokken om in het kader van de politionele acties te vechten tegen de ‘extremisten’. Maar niemand komt onbeschadigd uit Indië terug.
Dat lot gaat Floor en Govert ook niet voorbij.
In haar novelle Wapenbroeders laat Joke Verweerd zie hoe het hele leven van de twee wapenbroeders getekend is door wat ze meegemaakt hebben in Indië.
Ze zijn de 70 inmiddels al gepasseerd; Floor vindt dat het nu mooi genoeg geweest is.
Misstap
Terwijl hij, al voor hij naar Indië vertrok, verloofd was met Liedewij is Govert verliefd geworden op een Indisch meisje, Suryani. Uit hun relatie is een dochtertje geboren.
Maar Govert doet zijn belofte aan Liedewij gestand en keert terug naar Nederland. Hij heeft haar zijn misstap onmiddellijk beleden, maar zij heeft hem nooit kunnen vergeven. ‘Een misstap blijft een misstap’.
Overigens is hij zijn verantwoordelijkheid ten opzichte van het Indische meisje niet uit de weg gegaan; via Floor heeft hij haar financieel onderhouden.
Ook rechtstreeks en per brief is Floor met haar, met haar dochter en later zelfs met haar kleinzoon in contact gebleven. Deze dingen hebben ze overigens voor Liedewij verborgen gehouden.
Verleden
Ook Floor torst schuld met zich mee als gevolg van een gebeurtenis waar alleen Govert en hij van weten. Iedere donderdag zitten de twee bij elkaar met het verleden tussen hen in.
Volgens een vast ritueel valt dan de drempel tussen heden en verleden weg en wisselen ze nieuwe gegevens uit.
Ongelijk span
Wapenbroeders zijn ze, maar ze vormen een ongelijk span. Govert is om het avontuur naar Indië gegaan; Floor uit verantwoordelijkheidsbesef. Met al zijn branie heeft Govert de rugdekking van Floor nodig, want in het uur van gevaar blijft er niets van hem over.
En hij vindt het vanzelfsprekend dat hij van Floor gebruik mag maken. Zo was het 50 jaar geleden, zo is het gebleven.
Als het net geboren dochtertje van Govert en Liedewij onmiddellijk naar het ziekenhuis moet, neemt Floor het lichaampje in de ambulance mee en blijft Govert in wanhoop thuis achter.
Hun verhouding heeft hen wel van elkaar afhankelijk gemaakt, in een afhankelijkheid die Floor boven het hoofd gegroeid is.
Huwelijk
Van het branieachtige is bij Govert niet veel meer over. 50 jaar huwelijk met Liedewij heeft hem getemd.
Overigens is hun huwelijk die naam nauwelijks waard. Al 50 jaar lang is er tussen hen een bodemloze put die hij al die tijd aan het dempen is; hij ziet het als de aflossing van zijn schuld, maar het is tevergeefs. Hij is daar trouwens nogal tweeslachtig in. Zijn hart is nog altijd bij de 16-jarige Suryanti.
En in de voorkamer staat zijn Indische kist met een sarong en een stapeltje brieven.
Dubbele kinderrol
En dan is er nog Minny, de inmiddels 35-jarige dochter van Govert en Liedewij.
De karaktertegenstelling tussen haar en haar moeder is wel heel erg groot. Uiterlijk heeft ze alles tegen, maar opgewekt slaat ze zich door het leven heen. Ze heeft haar handicap volledig geaccepteerd en haar eigen plaats in de maatschappij gevonden.
Minny’s kinderrol was een dubbele.
Tussen haar vader en moeder doorlaveren, die beiden gek op haar zijn, en ook nog eens de kinderloosheid van Floor en Roza, de sympathieke vrouw van Floor, opvullen. Ook bij hen is ze haar hele leven al letterlijk kind aan huis. Roza had haar in haar hart gesloten.
Met hen ging ze altijd met vakantie.
De gebeurtenissen komen in een stroomversnelling als er een brief uit Indonesië komt en Minny haar verjaardagswens uit. Floor maakt zich los uit zijn afhankelijke positie van Govert en zelfs Liedewij krijgt een menselijker gezicht.
Wisselend perspectief
De auteur heeft gekozen voor een wisselend perspectief vanuit Floor en Govert, dat wil zeggen dat je alles afwisselend via de ogen en gedachten van elk van beiden meemaakt. Henzelf ken je van binnenuit, de anderen slechts zoals ze door hen gezien worden.
Misschien komt Liedewij daardoor wel zo negatief over.
Volledig verzuurd is ze, altijd argwanend tegenover Floor en Govert.
Schuld
Het zal duidelijk zijn dat schuldig-zijn een van de hoofdthema’s van Wapenbroeders is. Met name Floor, lijdt onder zijn schuld en zijn schuldgevoelens.
Het is niet goed te maken. Ook niet met liefde, want zeker zìjn liefde is bijna nooit onbaatzuchtig, vindt hij.
Pas als het hem volledig dreigt te verstikken komt er op een totaal onverwachte manier een wending. Voor Floor is dat een antwoord van God.
En daarmee zitten we bij een van de fijne kanten van het boekje. Het is niet opgelegd ‘christelijk’. De personen zijn christenen en Floor krijgt zijn antwoord van God. En daar houdt het mee op. Mooi is Floors gedachte: God belt niet aan bij een rijtjeshuis, Hij klopt aan je hart.
Beelden
Joke Verweerd weet mooi van beelden gebruik te maken. De kastanjebomen buiten die te groot zijn en elkaar de ruimte niet gunnen, zoals Liedewij en Govert binnen. Die rotplekken hebben na een storm op plaatsen waar de zon niet komt.
Als Govert de kist met Indische herinneringen boven gaat brengen, komt hij ermee te vallen. Hij kan zich niet van zijn Indische verleden losmaken.
Details
In vergelijking met eerder werk heeft ze zich beperkt, maar ik blijf wat moeite houden met de soms vergaande details in Verweerds beschrijvingen.
Die eerder kneuterig dan functioneel overkomen. Jammer.
Open einde
Destijds heb ik als bezwaar tegen Joke Verweerds romans aangevoerd: de rol van het toeval en het soms nauwelijks passende happy-end. In dat opzicht zorgt deze novelle voor een verrassing. Het einde blijft open, al biedt de epiloog veel ruimte voor de goede verstaander.
Geschenk
Al is het niet helemaal gratis, Wapenbroeders is wel degelijk als een geschenk te beschouwen. Literair gezien, van ander niveau dan De ijsdragers.
Maar mooi opgebouwd en zeker het lezen waard. En dan is Minny er nog.
Die iedereen een spiegel voor houdt.