De spiritualiteit van Taizé
2002-06-14
Deze zomer zal weer een groot aantal jongeren op vakantie naar Frankrijk gaan. Vele duizenden daarvan zullen Taizé bezoeken. Wat zoeken ze daar? En vooral: wat is er te vinden? Een persoonlijke impressie.- Jaargang 46
- nummer 12
In het retraitecentrum De Spil in Giessenburg werd voor het eerst mijn belangstelling voor 'spiritualiteit' gewekt. Ik schreef daarover in de eerste Opbouw-nieuwe stijl, 43/14.
Wie zich op het onderwerp spiritualiteit gaat oriënteren, komt vroeg of laat de naam Taizé tegen. Ook in onze kerken is een toenemende aandacht voor Taizé waar te nemen: in Opbouw stond destijds iets over de Taizévieringen in Dordrecht (44/06 en 44/24) en het laatste Informatieboekje maakt op p. 183 melding van gebruik van Taizéliederen in Culemborg.
Ook het avondgebed, zoals dat in Ede is ingesteld, zal waarschijnlijk voor een deel door de Taizévieringen geïnspireerd zijn. Ik ben met een groepsreis van De Spil naar Taizé gegaan om het eens zelf mee te maken. Terzijde: vier van de tien reizigers waren Nederlands Gereformeerd.
De communiteit
De stichter van de oecumenische kloostergemeenschap is de in Zwitserland geboren Roger Schutz (1915). In 1940 koopt hij een huis in het Bourgondische dorpje Taizé, ergens tussen Cluny en Dijon. In het huis verbergt hij politieke vluchtelingen, voornamelijk joden. Na een verblijf in Zwitserland, keert hij in 1944 terug in Taizé en vormt met enkele broeders een gemeenschap.
Als prior schrijft hij in 1952 een kleine levensregel, die later de 'Bronnen van Taizé' wordt genoemd.1) De monastieke geloften die worden afgelegd, zijn: celibaat, gemeenschapsleven en grote eenvoud. De communiteit voorziet in het eigen levensonderhoud (pottenbakkerij, drukkerij, e.d.).
In de loop van de tijd groeit de gemeenschap.
In het begin zijn de broeders van protestantse oorsprong, later voegen zich ook katholieken bij de groep.
Momenteel zijn er ongeveer 120 broeders, afkomstig uit meer dan 25 landen.
Sinds ruim veertig jaar ontvangt de communiteit steeds meer jongeren, afkomstig uit alle werelddelen. Bij het zoeken naar de bronnen van het geloof staan gebed en ontmoeting centraal.
Kernthema is de pelgrimage van vertrouwen op aarde. ‘Dit is niet een organisatie of een beweging rond Taizé, maar jongeren worden aangemoedigd in hun eigen situatie vredestichters te worden en dragers van verzoening in de Kerk en van vertrouwen op aarde, door zich in te zetten in hun eigen buurt, stad, dorp of kerkgemeenschap, met alle generaties, van de kinderen tot de bejaarden’. 2)
Het dagritme
Het programma van iedere dag wordt bepaald door de gemeenschappelijke gebedsdiensten die drie keer per dag in de Verzoeningskerk worden gehouden en drie kwartier tot een uur duren. De kerk is verschillende keren uitgebouwd en biedt plaats aan meer dan vijfduizend personen.
Er zijn slechts weinig 'gewone' zitplaatsen: slechts enkelen kunnen plaatsnemen op een bankje zonder leuning; tientallen zitten geknield op een gebedskrukje en het merendeel zit op de grond, in kleermakerszit of geknield.
Na het morgengebed is er een eenvoudig ontbijt. Voor iedereen is er een broodje, wat beleg, een appel en een kop thee, oploskoffie of -chocola.
Het doet denken aan de spijziging van de vijfduizend: hier gaat het ook ordelijk toe en iedereen heeft genoeg. De ochtend wordt verder gevuld met bijbelstudie in groepen. Een broeder houdt een inleiding op een bijbelgedeelte. Er is simultaanvertaling in een stuk of vijf talen. De twee bijbelstudies die ik meemaakte waren to-the-point. Ook de vragen die wij ter overdenking en verwerking van 1 Koningen 19 meekregen, logen er niet om: Wat zijn de gevaren van ontmoediging in ons leven? Hoe vermijden we ontmoedigd te worden? Stel de vraag van God aan Elia (vr. 9 en 13) eens aan jezelf: Wat is mijn missie, waartoe ben ik hier? Heb je Gods handelen, zijn tegenwoordigheid, op een verrassende, nieuwe wijze ervaren?
Tussen twaalf en één uur is er het middaggebed, gevolgd door de middagmaaltijd.
Er zijn 'straatjes' gemaakt waar je doorheen moet lopen en waar je achtereenvolgens wordt voorzien van dienblad, bord, kom, lepel, en bijvoorbeeld van een kwak onbestemde (maar lekkere) pasta, een toefje geraspte kaas, twee stukjes stokbrood, een vacuüm verpakt stukje vis, soep (weer van onbestemde komaf - maar van goede smaak) en een toetje (fruit of bekertje vruchtenyoghurt).
Na de lunch is het tijd voor corvee: de barakken en het campingterrein krijgen een beurt, de vaat van het middagmaal moet worden gedaan, de avondmaaltijd moet worden voorbereid, de douches en toiletten dienen te worden gereinigd.
's Middags zijn er themagroepen of zangrepetities, gevolgd door gezamenlijk theedrinken. Om zeven uur het avondeten en om half negen het avondgebed. ‘Het programma hier is vol’, zegt de Nederlandse broeder Rob tegen ons, ‘maar je hebt het gevoel dat je niet zo geleefd wordt, door die vaste tijden van gebed, de rustpunten’.
De gebedsdiensten
Drie kwartier tot een half uur voor aanvang van de diensten zijn de eersten in de kerkzaal. Voor hen zijn de weinige zitplaatsen en gebedskrukjes.
Het is stil. Twintig minuten voor het begin komt zacht klassieke muziek door de luidsprekers de ruimte in. Na enige tijd beginnen de klokken te luiden.
Eén voor één komen de broeders in hun witte pij op eerbiedwaardige wijze binnen.
Een prachtig gezicht. Dat staat toch in Openbaringen, dat wij allemaal een wit kleed krijgen?
De broeders knielen in het voor hun gereserveerde middengedeelte. De oudere broeders hebben een stoel.
Als één van de laatsten komt de 87-jarige frère Roger binnen, een broeder die hem voorgaat aan de pij vasthoudend.
Hij loopt tussen de twee rijen broeders door naar zijn stoel achter in de zaal. Nadat de muziek en het gebeier van de klokken gestopt zijn, hoor je door een enkel kuchje ver weg hoe ongelooflijk stil het is in deze immense ruimte.
Ineens is er het geritsel van duizenden liedbundels: op diverse plaatsen zijn aan de muur elektronische displays aangebracht (net als -hoe heet zo'n ding?-in het postkantoor of bij de slager) die aangeven welk nummer uit de liedbundel gezongen gaat worden.
Na de lofzang volgt de Evangelielezing of een Psalm in enkele talen. De broeder die leest, staat bij een katheder achter in de kerk. Vlak voor hij begint, draaien alle aanwezigen zich als op commando om: we richten ons letterlijk naar het Woord van God.
Dan zingen we weer enkele liederen.
Na het zingen is het tien minuten stil voor overdenking en gebed.
Het Woord spreekt voor Zichzelf.
De stilte van het gebed van deze duizenden is overweldigend.
Bidt iedereen? En waarvoor wordt gebeden? God alleen weet het. ‘Hij begrijpt alle mensentalen. In stilte bij Hem zijn, dat is reeds gebed: je lippen blijven gesloten, maar je hart spreekt tot Hem. En door de Heilige Geest bidt Christus in jou, meer dan je je kunt voorstellen.
(...) Ben je soms onoplettend in het gemeenschappelijk gebed, maak je dan niet bezorgd. Enkel je aanwezigheid drukt al een verlangen uit naar de levende God; dat is een voorspel van aanbidding’ 3). Later hoor ik iemand zeggen: In Taizé zeggen ze niet hóe je moet bidden, ze laten je het gewoon doen...
Hierna worden nog twee liederen gezongen, zo te horen door een broeder op gitaar begeleid. Later vernemen we dat die gitaarmuziek wordt gemaakt met een elektronisch keyboard. De broeders van Taizé gaan met hun tijd mee!
Broeder Roger spreekt een kort gebed uit in het Frans, Engels en nog drie (steeds wisselende) talen: ‘Door U te zoeken, Heer Jezus Christus, merken wij dat U ons liefhebt, ook als we alleen zijn. Gelukkig is degene die zich aan U overgeeft’.
Hierna wordt een drietal liederen gezongen, waarna frère Roger als eerste de zaal verlaat, vergezeld van een donker jongetje en een blond meisje.
De dienst is afgelopen.
De liederen
In Taizé zeggen ze: zingen is essentieel in de aanbidding. De liederen zijn kort, maar doordat ze steeds herhaald worden (tot vervelens toe, zeggen velen die het voor het eerst horen) krijgen ze een meditatief karakter.
De teksten zijn vrijwel allemaal bijbels en krachtig, en blijven -met de bijbehorende melodie- lang in je hoofd achter. Het kan dan een heerlijk gebed worden voor als je alleen bent, of aan het werk.
Hoe waar is Psalm 96 - Zingt de HERE een nieuw lied. Ik zing Hem al weken Psalm 117 toe - maar wel in het Latijn en op een nieuwe wijs: Laudate omnes gentes, laudate Dominum!
Mijn Frans was vroeger niet veel waard, maar voortdurend loop ik nu in en tegen mezelf te zingen: Mon âme se repose en paix sur Dieu seul: de lui vient mon salut... (Mijn ziel verstilt in rust en vrede bij God: van Hem alleen mijn heil, Psalm 62). Gelukkig zijn enkele Taizéliederen in de Evangelische Liedbundel terechtgekomen (bijvoorbeeld 31, 76, 173, 268, 296 en 331).
Symboliek
In Taizé worden, meer dan bij ons, symbolen gebruikt. In de kerk hangen bijvoorbeeld enkele iconen. Deze schilderingen worden niet vereerd, maar zijn meer bedoeld in de trant van wat in Psalm 16:8 staat: ‘Ik stel mij de HERE bestendig voor ogen’.
Er branden in de kerk vele kaarsen.
Wij doen daar niet aan. Maar wat spreekt die ene grote, brandende kaars bij binnenkomst van de kerk over Christus, die het Licht der wereld is! Voor wij er waren, was Hij er al.
Iedere week op vrijdagavond speelt zich in Taizé een bijzondere gebeurtenis af. Het kruis dat anders rechts voor in de kerk staat, is in het midden van de kerk op de grond gelegd, ondersteund door blokken van ongeveer dertig centimeter hoog. De gelovigen krijgen aan het eind van de dienst de gelegenheid om bij het kruis te bidden. Door het hoofd tijdens het gebed op het kruis te leggen, vertrouw je je eigen lasten en die van anderen aan Christus toe.
Het gebed rond het kruis wil zo de onzichtbare gemeenschap met de gekruisigde Christus en met allen die lijden tot uitdrukking brengen.
Frère Roger
Op zaterdagavond na de dienst spreekt frère Roger de aanwezigen toe in de Verzoeningskerk. Dit keer spreekt hij over twijfel, ongeloof en vertrouwen.
Hij bemoedigt ons met de aanwezigheid van de opgestane Christus: ‘Wees niet bezorgd, Ik ben er’, zegt Hij.
Jezus zoekt ons en Hij wil met zijn Geest in ons wonen.
Daarna worden kinderen bij frère Roger gebracht. Hij zegent ze. Wat een verrukkelijk gezicht! Het doet denken aan paus Johannes Paulus II. Ja, maar meer nog aan de Here Jezus zelf, natuurlijk!!!!
Het straalt er vanaf! Niemand wordt afgewezen, iedereen mag komen, ook al duurt het misschien veel te lang voor deze oude man. Als er geen kinderen meer zijn, knielen ook jongeren en ouderen voor deze bejaarde broeder om een persoonlijke zegen te ontvangen.
Zeer onder de indruk verlaten we de kerk.
Meer van Taizé in de kerk
Taizé zet ons aan het denken. Over het gebruik van symbolen, over knielen en zegenen. Over gebed en meditatie, stilte en aanbidding. Over eerbied, eenvoud en toewijding, barmhartigheid en troost.
In de communiteit van Taizé is er respect voor allen, ongeacht religieuze achtergrond.
Het gelovig zoeken wordt er gestimuleerd. En je ontvangt bemoediging.
Wat bemoedigend is het om in de rij, wachtend voor het eten, een getuigenis te horen van een Koreaan. Of aan de praat te raken met Sharon, een achttienjarige vrijwilligster uit Australië (‘The Lord is good to me’). Wat heerlijk, die eenheid in de verscheidenheid van Gods familie. En dat ieder wordt aangesproken in zijn eigen taal. Dat we samen de afwas doen. En dat we samen zingen tot Gods eer.
Wat goed, om met duizenden te bidden om verzoening en tegelijkertijd te danken voor de verzoening die Jezus tot stand bracht.
Van mij mogen er nog vele zoekende jongeren naar Taizé gaan. Ik verwacht dat ze er wat van mee naar huis nemen. En ik hoop vurig dat ze er wat van meenemen onze kerken in.
1) De bronnen van Taizé, uitg. Ten Have, Baarn, ISBN 90 259 5184 8;
2) p. 112;
3) p. 63. Zie ook: www.taize.fr/nl/