Eerst zien dan voelen (1)
2002-09-06
Dat is altijd even slikken! Als je weer eens ziet hoe iemand bijna verzuipt in de ellende die hem of haar is overkomen.- Jaargang 46
- nummer 17
Als je zo'n verhaal krijgt waarbij je merkt dat die ander bijna stikt in wurgende emotie door een chaos van gebeurtenissen. Daar zit je dan. Hoe moet je reageren? Ja, je wilt wel helpen, maar hoe? Waar moet je beginnen? Moet je proberen om iets meer van de gevoelens van die ander te begrijpen? Of moet je juist aanraden dat die ander wat afstand neemt van die over-emotionele houding en zorgen dat hij zich meer door zijn verstand laat leiden? Wat is het beste? Is er nog een andere manier? Reikt het gebedspastoraat iets aan dat nieuwe mogelijkheden geeft?
In twee artikelen hoop ik u nieuwsgierig te maken naar de mogelijkheden van deze vorm van pastoraat bedrijven.
Genieten
Het gebedspastoraat maakt me echt enthousiast. Ik geniet nu al van de vele mooie dingen die ik heb ontvangen in die tamelijk korte tijd dat ik er mee bezig ben. Maar vooral de laatste tijd geniet ik weer opnieuw van dat principe dat ik verwoord heb in de titel van dit schrijven: eerst zien dan voelen. Het is één van die vruchten die mij - Gode zij dank - in de schoot is gevallen bij de bestudering van de boeken van Leanne Payne. Ik kan me voorstellen dat mensen die haar boeken hebben gelezen niet direct uit de voeten kunnen met alles wat zij aanreikt. Ik denk ook dat zij op veel punten vertaald moet worden op een manier dat we de dingen die zij ons voorhoudt kunnen aanpakken.
Eigenlijk is dit schrijven ook bedoeld als een bescheiden poging om Payne wat te vertalen zodat wij, gereformeerden, dit metterdaad kunnen aanpakken.
Dat aanpakken lukt niet door er alleen over te schrijven. We moeten leren om een bepaalde houding aan te nemen. Zij noemt dat 'praktiseren van de aanwezigheid van God'. Daar komen we nog wel op terug.
Eerst zien
Maar nu eerst die zin die ik als titel heb gekozen. Om de bedoeling daarvan nu een beetje duidelijk te maken begin ik met een kanseloptreden van één van onze predikanten die voor mij vaak een bijzonder instrument van de Heilige Geest is geweest. Uit zijn preken bleek dat hij graag sprak over het verbond. Natuurlijk had ik wel vaker over het belang van het verbond gehoord, maar hij wist met één enkel beeld de allesomvattende betekenis van het verbond neer te zetten.
Hij zei zoiets als: in Israël stond het hele leven, het leven van het zaaien en oogsten, tussen man en vrouw, het gaan naar de rechter en naar de koopman, het dragen van kleren en het optrekken naar het slagveld (in gedachte zag ik al dat gewriemel van al die mensen)... dus het hele leven stond onder de koepel van het verbond. En hij maakte daarbij het gebaar van een ontzagwekkende koepel (in gedachte zag ik dat als een schitterende stolp van genade over al dat doen en laten staan). En toen begreep ik pas echt wat die allesomvattende betekenis van het verbond was. En het maakte me blij. Pas toen ik dat beeld zag kon het gevoel van rijkdom doorbreken.
Dàt is eerst zien en dan voelen. Ik herinner me ook nog dat deze predikant de boosheid van God wilde uitbeelden, zoals die in Ezechiël 21 verwoord is.
Hij stond daar wild om zich heen te slaan en deed alsof hij een zwaard in zijn hand had. Ik zag het... en de boosheid van God voelde ik op een manier die ik nu nog niet ben vergeten.
Pastoraat in drievoud
Eerst zien en dan voelen. Dat is ook één van de onmisbare peilers waarop het gebedspastoraat rust. Payne zou zeggen dat we in het gebedspastoraat God leren 'zien met de ogen van het hart' (naar Efeziërs 1:18). Deze insteek voor het bedrijven van pastoraat vind ik een geweldige verrijking. Het pastoraat dat mij aangeleerd was miste deze directheid. Als ik nu een poging doe om het eigene van het gebedspastoraat af te zetten tegen andere vormen van pastoraat moet ik dat ter wille van de helderheid een beetje vereenvoudigen. Zo zie ik drie wegen: a. De weg van het gevoel, b. De weg van het verstand, c. De weg van het zien.
Gangbare benadering
Stelt u zich maar een pastorale situatie voor. Iemand komt met een probleem bij je en jij wilt die persoon pastorale hulp bieden. Uitgaande van de oude bekende vorm van pastoraat bedrijven weet je: hierover moet gepraat worden. Als je dat doet dan kan je een verhit verhaal verwachten. Dat moet je dan geduldig aanhoren tot de gloeiende emoties wat afkoelen in de hoop dat het probleem dan een beetje hanteerbaar wordt. Vervolgens sta je voor een keuze. Je kunt dieper op die gekrenkte of vervormde gevoelens ingaan (weg a.). Deze weg is alleen begaanbaar voor de pastor die genoeg ervaring heeft en voldoende van psychologische principes afweet. Een veiliger weg is de weg het gezonde verstand (b.). Dan zoek je met die ander een houding van distantie ten opzichte van het probleem en ga je over tot analyse. In de chaos van gevoelens wordt het verstand ingezet om alles weer tot nuchtere proporties terug te brengen. Naarmate de pastor meer heeft opgepikt van gesprekstechniek en de juiste luisterhouding zal aannemen kan hij heel wat bereiken met wat sturing.
Daarbij geeft de wijsheid van de Bijbel de richting en de maat aan. Ten slotte dient het gebed als afsluiting.
Daarin kunnen eventuele zonden worden beleden en een zegen gevraagd over de nieuwe weg die men wil inslaan.
Introspectie
Leanne Payne zou bij beide wegen misschien wat bedenkelijk kijken. Want op beide wegen ziet zij het gevaar van wegzinken in vormen van introspectie.
Wie zich met introspectie bezig houdt stelt zich op een plaats buiten zichzelf om vanaf dat standpunt jezelf te beoordelen. De eerste weg kan suggereren dat je gevoelens zo belangrijk zijn dat zij leiding moeten geven aan je leven. Dan moet je ook steeds controleren wat je gevoelens zeggen. De tweede weg, die zij typisch mannelijk noemt, is een beheersing van je gevoelens door middel van je verstand.
Deze weg is heel vaak gewezen in het gereformeerde pastoraat en heeft gelukkig ook goede dingen gebracht, maar lang niet altijd. De weg van het gevoel hebben we maar liever gemeden.
Begrijpelijk, want emotie kan een kokende massa worden die tot gevaarlijke uitbarstingen van onberekenbare subjectiviteit kan leiden.
Oppassen dus! Maar het negeren van die sterke gevoelens kan ook niet. Er is intussen een onderscheid ontstaan tussen psychische problemen en pastorale problemen. Dankzij dat onderscheid lijkt het vaak voor de hand te liggen dat er vanuit het pastoraat wordt doorverwezen naar psychologisch geschoolde hulpverleners. We betreden hier een complex gebied waarbij allerlei vragen zijn te stellen. Maar dit gebied zullen we nu laten liggen.
Zoeken naar veiligheid
Leanne Payne kiest de weg van het zien.
Natuurlijk moet de hulpvrager eerst zijn verhaal kunnen doen, maar in het gebedspastoraat gaat het om het gebed!
Het gesprek vooraf is slechts bedoeld als een eerste verkenning. Zoals ik al bij de inleiding zei wil ik niet alle aspecten van het gebedspastoraat behandelen.
Ik hoop slechts iets van de intentie van het gebedspastoraat bij u over te brengen. En als we bedenken dat mensen die pastorale hulp zoeken soms te maken hebben gehad met dingen die heel beangstigend zijn, dan begrijpen we dat er eerst voldoende veiligheid moet zijn om echt de ogen de openen voor wat werkelijk is gebeurd.
En juist om die veiligheid te bereiken is het gebed een heerlijk middel.
Want in het gebed mag je jezelf omringd weten door Gods goedheid en zorg. Om nu werkelijk tot die ervaring van veiligheid te komen is het nodig dat degene die bidt zich richt op een voorstelling die vol is van deze veiligheid. Dus eerst zien dan voelen.
Dat betekent dat hij zich omarmd weet door Jezus als zijn Vriend. Of door God als de Vader. Of dat hij zich ziet als een lam in de armen van de Herder.
Of als een kind dat bij de Meester wordt gebracht en bij Hem zijn liefdevolle aanraking ontvangt. Vaak ontdek je tijdens het gebed welke beelden de Heilige Geest wil gebruiken. Maar het zoeken naar dit soort beelden is wel kenmerkend voor het bijbelgebruik dat bij gebedspastoraat hoort.
Bijbelwoorden worden dan niet exegetisch analytisch onderzocht op een troostrijke betekenis, maar het Woord daalt neer in een 'vleselijke' situatie.
Zo spreekt Payne erover. Het Woord gaat dan ademen in een concrete situatie waarbij je jezelf mag voorstellen hoe Jezus Zelf met zijn Geest naar je toekomt en Zelf in jou gaat wonen. Je mag dat zien met de ogen van je hart en dan ga je ook merken dat je jezelf veilig en beschermd voelt (eerst zien dan voelen). Payne noemt dàt het 'praktiseren van Gods Tegenwoordigheid'.
Zien op Hem
In die Tegenwoordigheid wordt het ook minder moeilijk om terug te den ken aan die pijnlijke situatie waarvan je allerlei rotgevoelens hebt overgehouden.
Ieder die ooit op die manier in de knel kwam te zitten weet dat dit stapje voor stapje gaat.1 Het is misschien te vergelijken met Petrus die op de golven naar onze Heiland ging. Zolang hij op Hem bleef zien waren zijn gevoelens over de afloop van dit avontuur positief. Maar die akelige golven en dat rukken van de wind vroegen steeds heel veel aandacht. Zodra hij weer op het water en de wind ging letten ging het mis. Of denk maar aan de koperen slang die Mozes ophield.
God wilde dat die mensen alleen zouden kijken naar die koperen slang.
Maar als de echte slangen om je voeten kronkelen dan zuigt je aandacht zo weer naar die kruipende killers!
Toch blijven zien op Hem die je kan verlossen, dan kun je jouw angsten de baas. Iets dergelijks gebeurt in het gebedspastoraat: Gods aanwezigheid staat er voor garant dat je in veiligheid terug kunt gaan in die herinnering die nu nog zo veel angst kan oproepen.
Ombeelden
Maar er gebeurt nog iets. Onze gevoelens zijn altijd gekoppeld aan situaties waarvan wij een innerlijk beeld hebben opgeslagen. (Ik hoop daar de volgende keer uitvoeriger op terug te komen.) Toen en toen gebeurde dat!
Je ziet het nog voor je... vreselijk!
Zodra iets doet denken aan dat innerlijke beeld van toen, worden direct ook weer die oude rotgevoelens wakker geroepen. Het lijkt wel een repeteerwekker.
Om de zoveel tijd gaat het af en dan wijst het terug naar het eerste alarmmoment. Wat gebeurt er nu het gebedspastoraat? Daarin wordt dat innerlijke beeld van dat eerste moment 'om-gebeeld'2 op een manier dat het angstige verdraagbaar zal worden.
Want zodra er iets in dat eerste beeld verandert zodat het gevaar uit dat eerste moment verdwijnt, zal ook het alarmsignaal verdwijnen. Een kind dat onterecht en vernederend is behandeld, bijvoorbeeld doordat het steeds vol verachting in een hoek werd gezet, heeft die vernedering als een innerlijk beeld vastgelegd. Dat strafmoment staat symbool voor alle vormen van verwerping die het kind later bij het opgroeien heeft ervaren.
Steeds weer werkt de kleinste vernedering als een repeteerwekker. Steeds weer komt die paniek terug van die eerste keer en hij voelt weer de pijnlijke eenzaamheid van het staan in de hoek. In zo'n geval kan het in het gebedspastoraat gebeuren dat Jezus in dat oude beeld binnenkomt. Hij gaat naast dat kind staan in de hoek. De eenzaamheid verdwijnt. En Hij neemt dat kind met Zich mee uit de hoek in de vrijheid. Dan is het oude beeld veranderd in iets nieuws. Het wordt omgebeeld in een beeld waarbij concreet wordt hoe God zijn genade en zijn zegen aan de mens toont. En zo kan nu ook de daarbij horende vrijheid worden ervaren (eerst zien dan voelen).
Feestkleren!
Binnen de praktijk van het gebedspastoraat zijn prachtige voorbeelden te noemen van ombeelding en de zegen die mensen daaruit hebben ervaren.
Ook als het gaat om het verbreken van de gevolgen van bepaalde zonden.
De remmingen die verbonden zijn aan die oude beelden verdwijnen.
Als de ombeelding diep doordringt in gebed en dankzegging dringt ook de zegen van de bevrijding door. Een bijbels voorbeeld daarvan zou je kunnen vinden in Zacharia 3. Daar wordt de hogepriester Jozua voorgesteld als een viezerik die bezoedeld is door alle goorheid zoals die onder het priesterschap van voor de ballingschap heeft plaatsgevonden. Het was als een openstaande rekening. De satan trad kwellend op in dat visioen om als een aanklager op die oude rekening te wijzen.
Die aanklacht werkte als een reële belemmering voor het volk om zich echt in een nieuwe vrijheid te ontwikkelen.
Pas toen de Engel des HEREN in dat visioen optrad kwam er ruimte voor het volk. Beeldend wordt beschreven hoe de smerige kleren van het verleden werden afgelegd en er nieuwe reine kleren werden aangedaan. Daarna kon pas de zegen van de bevrijding werkelijk doordringen in de nieuwe situatie.
Het aardige van de NBG vertaling is dat er gesproken wordt over feestkleren.
Het feest kon beginnen. Eerst werd het gezien in het visioen en daarna konden gevoelens van blijdschap boven komen.
Omgang met de bijbel
Hopelijk hebt u begrepen dat dit proces van ombeelding cruciaal is in het gebedspastoraat. Dit gebeurt in het gebed. Tijdens het gebed is heel veel mogelijk. Nu kunnen we direct doorstoten naar allerlei spectaculaire dingen zoals het duidelijk horen van Gods stem of het krijgen van visionaire beelden tijdens het gebed (zaken waarvan ik uit ervaring weet dat die gebeuren), maar dan zullen we al snel aan iets voorbij gaan wat volgens mij onmisbaar is voor het begrijpen van het gebedspastoraat.
Iets dat te maken heeft met ons bijbelgebruik. Daarom zal ik in een volgend artikel doorgaan op een andere zegen die ik dankzij Leanne Payne heb ontvangen. Dat is een andere omgang met de Bijbel. En die andere omgang heeft weer alles te maken met die grondhouding van: eerst zien dan voelen. De volgende keer hoop ik u te tonen hoe deze manier van bijbellezen doorwerkt als manier van ombeelding.
Het is een andere omgang met de Bijbel die zo toegepast kan worden in het gebedspastoraat.
Noten
1. Het is ook niet raadzaam om zonder instructie, training en vorming jezelf als gebedspastor op te werpen.
2. Deze contaminatie heb ik bewust gekozen om met één woord duidelijk te maken waarom het gaat. Ombeelden is samengesteld uit ombuigen en uitbeelden.