Emotionele problemen
2002-09-20
Waarom lopen mensen vast in hun leven? Over dat thema is al veel gezegd en geschreven. Ook de komende jaren zal het onderwerp ongetwijfeld de aandacht van vastgelopen mensen zelf vragen, van hun familieleden, van werkgevers, politici, psychologen en predikanten...- Jaargang 46
- nummer 18
Een vraag uit de lezerskring is of er in Opbouw aandacht besteed kan worden aan pedagogische en psychologische onderwerpen. In enkele nummers wordt aan die vraag beantwoord door de bewerking van Amerikaanse publicaties op het gebied van pastoraat, opvoeding en psychologie.
Ondanks de kritische kanttekeningen die bij die bijdragen geplaatst kunnen worden kan het geen kwaad om kennis te nemen van datgene wat er aan de overkant van de oceaan geschreven wordt over dit onderwerp.
In dit nummer van Opbouw een bewerking van een deel van een hoofdstuk uit het –enigszins gedateerdeboek ‘Christian Psychiatry’ (1990).
De auteurs (Frank B. Minirth en Walter Byrd) proberen vanuit een christelijke visie de achtergronden van langdurige emotionele problemen te achterhalen.
Beiden zijn christen en psychiater.
Ze zijn er van overtuigd dat het christelijk geloof én kennis van de psychiatrie onontbeerlijk zijn bij de bestudering van psychische problemen.
Langdurige stress
Minirth en Byrd stellen dat ernstige emotionele problemen een gevolg zijn van langdurige psychologische stress. Deze stress veroorzaakt angst en die angst leidt op zijn beurt tot een breed scala aan psychische stoornissen.
Om het iets anders –in termen van de reguliere psychiatrie- te zeggen: na een aantal jaren wordt de draaglast (de stress) groter dan de draagkracht (datgene wat de persoon psychisch kan verwerken).
Stresspunten
Wat kunnen oorzaken zijn van zware stress? Er zijn allerlei lijsten in omloop waarop stressfracturen genoemd worden.
In dergelijke lijsten worden aan bepaalde omstandigheden stresspunten toegekend. Niet alleen verdrietige zaken, ook blijde gebeurtenissen kunnen veel stress met zich mee brengen.
Een huwelijk en de geboorte van een kind zijn heuglijke gebeurtenissen in een mensenleven, maar ze brengen toch veel spanning met zich mee. Een verhuizing, zelfs al is het naar een veel beter huis, staat hoog op de top-10 van stressveroorzakende gebeurtenissen.
Ook een nieuwe baan (hoe aantrekkelijk die ook mag zijn) kost veel psychische energie. Het spreekt vanzelf dat verdrietige gebeurtenissen altijd veel stress met zich meebrengen, waarbij het overlijden van de partner en een echtscheiding als (doorgaans) meest belastende factoren in een mensenleven worden genoemd. In de in omloop zijnde lijsten worden kerkelijke conflicten niet genoemd, maar in onze kerkelijke kring veroorzaken spanningen binnen de kerkelijke gemeente bij de individuele gemeenteleden ongetwijfeld veel stress.
Thema's
Welke thema’s of gebeurtenissen in ons leven kunnen ertoe leiden dat we geestelijk uit balans raken? Minirth en Byrd noemen een 8-tal factoren, die in dit artikel in dezelfde volgorde worden weergegeven.
1. Niet te voorspellen of niet te voorkomen gebeurtenissen. We hebben geen grip op deze gebeurtenissen, we raken de controle kwijt. Het idee dat het ons overkomt maakt ons machteloos en roept angst op (een ongeluk, ziekte, een overstroming).
2. De omgang met mensen die onredelijk zijn. Maar al te vaak zeggen we tegen iemand die niet tegen (bijvoorbeeld) ‘de baas’ kan: “Trek het je niet aan.” Dat is nu net het probleem, be- paalde zaken raken ons, of we nu willen of niet. Vooral als de contacten met onredelijke mensen lang duren, als we ons er niet aan kunnen onttrekken en als die mensen een grote invloed op ons leven hebben zal de stress aanzienlijk zijn. Een boze buschauffeur of een chagrijnige beambte op een kantoor komen we soms tegen, maar aan een boze baas, een bemoeizuchtige moeder of een autoritaire vader kunnen we ons nauwelijks (emotioneel) onttrekken.
3. Onjuiste prioriteiten in ons leven. Het leven bestaat uit kiezen, maar waar kiezen we voor? Een vader zegt dat zijn gezin op de eerste plaats komt, maar hij heeft nauwelijks tijd voor zijn kinderen. Iedere keer weer hoor je hem denken: “Eigenlijk zou ik….” In dat woordje ‘eigenlijk’ zit vaak een verstopte stress-boodschap: mijn gedrag is niet in overeenstemming met mijn idealen….. Wie zo op gespannen voet leeft tussen ideaal en werkelijkheid moet wel veel stress in zijn leven incasseren: hij pleegt roofbouw op zijn emoties.
4. Het stellen van onbijbelse doelen in ons leven. Wanneer christenen doelen stellen die ten koste gaan van hun relatie tot God leidt dat tot emotionele spanningen. Het kiezen van een baan die tot gevolg heeft dat we geen tijd meer hebben voor het lezen in de bijbel en voor kerkelijke activiteiten is een voorbeeld van zo’n onbijbels doel.
5. Persoonlijke problemen waar iemand geen uitweg voor weet. Bitterheid, chronische woede of pijnlijke geheimen belasten mensen op termijn met veel stress en ondermijnen de geestelijke en lichamelijke gezondheid.
6. Een moeilijk temperament. Minirth en Byrd hebben onder dit kopje vooral ‘gedreven’ mensen op het oog. Ze zijn innerlijk onrustig, impulsief, zijn altijd in beweging, kunnen slecht omgaan met vakantie en vrije tijd en stellen hoge en vaak onrealistische eisen.
7. Een ongezonde omgang met ons lichaam. In enkele artikelen in het Nederlands Dagblad (augustus 2002) kwam ter sprake dat het gebrek aan lichaamsbeweging één van de belang rijkste redenen is voor de toegenomen stress bij jongeren. Het is al vele jaren bekend dat een verstoord evenwicht tussen rust en activiteit mensen ook geestelijk uit balans kan brengen.
Ongezonde en eenzijdige voeding lijkt niet alleen het lichaam, maar ook het psychisch welbevinden negatief te beïnvloeden.
8. De hardnekkige weigering om zich over te geven aan de wil van God.
Minirth en Byrd: “Er is waarschijnlijk niets in een mensenleven dat zoveel stress veroorzaakt als onopgeloste thema’s tussen God en de mens. Er zijn christenen in therapie die jarenlang God niet toelaten in een deel van hun leven. Pas als ze tijdens de therapie tot de ontdekking komen hoezeer hun levenshouding de relatie met God heeft geblokkeerd ontdekken ze ook hoezeer de stress in hun leven (mede) veroorzaakt werd door de belemmeringen in de omgang met God”.
Burn out
De meeste mensen kunnen veel acute stress aan. Mensen die een gezonde levensstijl hanteren (zie punt 7) blijken vaak veel reserve in huis te hebben. We kunnen er verbaasd van staan hoe zelfs kwetsbare mensen zich in moeilijke tijden weten te handhaven. De stress moet echter niet te lang voortduren.
Als mensen jarenlang in spanningsvolle situaties verkeren raakt de emotionele rek er op den duur uit. Zelfs de kleinste gebeurtenis kan iemand dan volkomen van slag doen raken.
Minirth en Byrd noemen het meest voorkomende gevolg van langdurige stress een burn-out. Dat is inmiddels een zo bekend onderwerp (o.a. vanuit de arbeidspsychologie) dat iedereen er zich wel een beeld bij kan vormen.
Toch blijkt in de praktijk dat veel mensen zich maar moeilijk voor kunnen stellen wat een burn-out-reactie in de praktijk betekent. Enkele kenmerken uit de vakliteratuur zijn: lichamelijke en emotionele uitputting, een overdreven verantwoordelijkheidsgevoel, het idee dat iedereen tegen je is, irritatie, ongeduld, grote moeite met concentratie en met het nemen van beslissingen.
Persoonlijkheidsstoornissen
Als tweede groep gevolgen van langdurige stress wordt door Minirth en Byrd een reeks persoonlijkheidsstoornissen genoemd. Met zo’n stoornis bedoelen we (o.a.) dat het denken en voelen van een persoon ‘vertekend’ is door de manier waarop de omgeving wordt waargenomen (voorbeelden zijn de paranoïde, de borderline, de antisociale en de ‘dwangmatige’ persoonlijkheidsstoornis).
Zo denkt iemand met een paranoïde persoonlijkheidsstoornis dat iedereen het slecht met hem of haar voor heeft. “Ik heb alles tegen.
Iedereen is op mijn werk bezig mij er uit te werken, mijn man bedriegt megeen enkele man is immers te vertrouwen en de dominee luistert wel naar mijn verhaal, maar thuis verdraait hij alles en zegt het tegen zijn vrouw.” Het gedeelte over persoonlijkheidsstoornissen roept een aantal vraagtekens op. Is het waar dat de oorzaak van deze stoornissen ligt in langdurige stress? Of kan het ook omgekeerd zijn: het feit dat iemand ‘anders dan anderen’ functioneert roept stress op...
Sommige kinderen zijn bijvoorbeeld van jongs af aan anders (en kwetsbaarder) dan andere kinderen. Die (vermoedelijk aangeboren) gevoeligheid maakt tevens dat de ‘stressverwerkende capaciteit’ lager ligt. Het is zondermeer waar dat stress en persoonlijkheidsstoornis met elkaar te maken hebben, maar het is de vraag hoe de relatie tussen oorzaak en gevolg precies ligt.
Als laatste gevolg van ernstige stress noemen de auteurs de zgn. posttraumatische stress-stoornis: een reactie op een gebeurtenis die de emotionele draagkracht ver te boven gaat (bijv. het leven in een concentratiekamp, een gijzeling, een schietpartij op school). Deze situaties zijn soms van korte duur, maar zijn zo ingrijpend dat ze het emotionele leven soms chronisch ontwrichten.
Waarom al die ellende?
Vroeger ging men er vanuit dat mensen zomaar iets kon overkomen.
Orthodoxe christenen geloven nog altijd dat geluk en onheil niet op toeval berusten, maar dat we in alles de hand van God kunnen zien (Zondag 10). Dat betekent niet dat ze er perse in berusten, zoals het fatalisme van de Islam: “De dood van mijn zoons is de wil van Allah, daar moeten ik in berusten”.
Inmiddels is God uit het collectieve bewustzijn van de westerling verdwenen.
De jacht op de oorzaak van gebeurtenissen is echter steeds fanatieker geworden. Een overstroming ligt aan rijkswaterstaat en een ziekte wordt veroorzaakt door een chemische fabriek in de buurt. In de geestelijke gezondheidszorg ligt het niet veel anders. Mensen zijn koortsachtig op zoek naar dé oorzaak waarom ze vastlopen.
Het wordt niet meer geaccepteerd dat de oorzaak niet altijd te achterhalen valt. Ik moet veel te hard werken, mijn zus kreeg alle aandacht, ik werd op school vaak gepest. Mijn autoritaire vader is er de oorzaak van dat ik altijd in de problemen zit, mijn moeder heeft mijn jeugd verpest.
Steeds vaker wordt er ook een medische verklaring voor psychische problemen gegeven: een verstoord proces in de hersenen. Laat het duidelijk zijn: op zichzelf kunnen al die oorzaken waar zijn. Toch zijn de antwoorden vaak te beperkt, de menselijke psyche zit complexer in elkaar.
Waar is God?
Veel christenen zijn tegenwoordig bang om God bij al die oorzaken van gebeurtenissen te halen. Die angst is begrijpelijk: er is immers al genoeg verkeerd gegaan in de naam van God.
Die dominee in een evangelische gemeente die werd geschorst omdat hij niet genas van kanker…. Hij geloofde ‘dus’ niet genoeg. Die schizofrene mevrouw die uit de gemeente gezet werd omdat ze door de duivel bezeten was. Maar is ons antwoord dus maar dat we God buiten spel moeten zetten?
Ook Minirth en Byrd zijn op zoek naar oorzaken waarom mensen vastlopen.
Aan de bekende vragenlijsten uit de geestelijke gezondheidszorg voegen ze echter nog enkele nieuwe thema’s toe. Welke plaats neemt het geloof in in je leven? Laat je God toe op alle levensterreinen of alleen op een deel van je leven? Horen die vragen in de psychiatrie thuis of in het pastoraat?
Daar zijn ellenlange discussies over gevoerd. Laten we het er maar op houden dat ook deze vragen ‘ergens’ in het brede scala van de christelijke hulpverlening aan bod moeten kunnen komen.
Naar aanleiding van: Frank B. Minirth en Walter Byrd, Christian Psychiatry, Fleming H. Revell Company Publishers, 1990, 228 bladzijden, ISBN 0-8007-5352-6