Door God uitverkoren, gevormd en geroepen (1)
2002-10-18
Eerst even een persoonlijke noot. In een regionale krant las ik onlangs de aankondiging, dat Dr.H.Klink voor de Historische Kring West-Betuwe te Erichem een lezing zou houden over ‘Brieven van de Vader des Vaderlands’.- Jaargang 46
- nummer 20
In die advertentie stond o.a. het volgende te lezen: ‘Van Willem van Oranje (1533-1584) zijn meer dan 10.000 brieven bewaard gebleven. Onlangs zijn tot nu toe ongelezen brieven boven water gekomen in Duitse archieven.
De inhoud geeft inzicht in wat de prins bewogen heeft om in opstand te komen tegen de Spaanse koning Filips II’.
Dit onderwerp heeft mij altijd hevig geïnteresseerd. Op mijn verzoek kreeg ik een kopie. Geboeid door deze lezing heb ik het bovenvermelde proefschrift gekocht en gelezen. En na lezing dacht ik: wat een belangrijk boek! Vooral voor deze tijd. Al lezend verrijst voor je geestesoog de figuur van Prins Willem van Oranje levensgroot: wat een man! Kennelijk door God uitverkoren, gevormd en geroepen, als eenmaal Mozes, om Zijn volk te bevrijden van een goddeloze tirannie! Het beeld is van Dr. Klink zelf.
Vanwaar deze persoonlijke noot?
Vanwaar deze belangstelling? Wel, er loopt een bepaalde lijn door mijn leven.
Herinneringen
Mijn moeder is opgegroeid in een gereformeerd gezin, waar de liefde voor en de band met ons vorstenhuis sterk werd beleefd. Op de lagere school in Enschede, en ook op de Mulo, heb ik gereformeerd onderwijs genoten.
Enschede had voor de oorlog een grote Gereformeerde Kerk.
In de derde klas heeft ‘jonge meester Schipper’, die boeiend kon vertellen, ons de liefde voor de vaderlandse geschiedenis bijgebracht, en met name voor het huis van Oranje. In de volgende klassen is daarop voortgebouwd door de andere onderwijzers. Op de lagere school hebben wij al geleerd, dat God in Zijn voorzienig bestel de band tussen ‘God, Nederland en Oranje’ heeft gesmeed in de geschiedenis van ons vaderland. Op het gymnasium kreeg ik Geschiedenis van een zekere Mej.
Volten, een gereformeerde lerares, die ons het principiële verschil heeft laten zien tussen de Franse Revolutie en de vrijheidsstrijd onder leiding van de prinsen van Oranje in de 80-jarige oorlog. Daarbij gaf zij enerzijds de visie van Fruin, anderzijds die van Groen van Prinsterer weer en wees op de principiële tegenstelling tussen het liberale en het gereformeerde denken.
In de oorlog is dit onderwijs ons zeer te pas gekomen, toen wij als gereformeerde jongeren ons bezig hielden met het recht van opstand bij Calvijn.
Later boeide mij een artikelenreeks in De Reformatie van Dr. R.H. Bremmer over het conflict tussen Prins Maurits en Oldenbarneveld, waarin deze in een confrontatie van de socialistische Prof. Geyl met Groen van Prinsterer een lans brak voor de gereformeerde geschiedenisbeschouwing die teruggaat op Calvijn. Zie De Reformatie, jaargang 33, 1958, pag.161 e.v.
Enorme waarde
Waartoe deze persoonlijke noot?
Omdat ik de enorme waarde heb beleefd van wezenlijk-
gereformeerd onderwijs, dat een mens leert schriftuurlijk te denken op alle levensterreinen.
En wat ons onderwerp aangaat: de gereformeerde, en dus calvinistische, geschiedenisbeschouwing is geworteld in de overtuiging, dat God in Zijn voorzienig bestel de geschiedenis beheerst en leidt en de overheden aanstelt om de goeden te beschermen en de kwaden te beteugelen en te straffen. En het is een zegen, dat van jongsaf te hebben geleerd.
Geloofsvisie
Bovengenoemde geloofsvisie wordt gesterkt door het lezen van dit boek.
In de eerste twee hoofdstukken laat de schrijver zien, dat in de tijd van de Reformatie ernstig is nagedacht over het recht van opstand, zowel door de luthersen als door de calvinisten. Deze discussie is verklaarbaar uit de intolerante houding van de Rooms-katholieke vorsten in Duitsland, Frankrijk, maar vooral in de Nederlanden. Trouwens, lang voordat Luther leefde, van het begin van de Middeleeuwen, heeft dit vraagstuk de gemoederen in West-Europa bezig gehouden.
Het is erg interessant in deze hoofdstukken de ontwikkeling van de gedachten over de plaats en de taak van de overheden en die van de onderdanen te volgen in de actuele situatie van toen. Zowel Luther als Calvijn hebben zich indringend beziggehouden met de vraagstukken, die in de confrontatie met de Roomse overheden opkwamen.
Beiden beriepen zich in hoofdzaak op Rom. 13 en op Hand. 5:29.
Met name wat Calvijn heeft gezegd over deze onderwerpen heeft via de calvinisten zijn invloed gehad op Prins Willem in zijn gedragslijn tegenover Filips II.
Republikeinse gedachte
De republikeinse, in casu de Romeinse gedachte, dat de overheid door het volk gekozen wordt en het volk vertegenwoordigt, werd door de reformatoren zeer beslist afgewezen (pag.47, 325). 0p grond van Rom.13 stelden zij, dat de overheden door God worden aangesteld en dáárom gehoorzaamd moeten worden. Calvijn heeft dat beginsel breder uitgewerkt door te wijzen op Gods voorzienige leiding in de geschiedenis, zoals de Schrift die leert (pag.48,49). In zijn Institutie en in zijn preken schenkt Calvijn daar veel aandacht aan. Krachtens de regel van Rom.13 zijn de onderdanen aan de overheden gehoorzaamheid verschuldigd.
Ook aan de slechte, door welke God soms een volk wil tuchtigen en beproeven. Calvijn wil niet: weten van gewapend verzet door het volk. Hij had een grote afkeer van revolutie.
Er is echter één uitzondering op deze regel: wanneer de overheid gehoorzaamheid eist aan iets, dat tegen Gods Woord en wil ingaat (Hand.5:29).
Alleen passief verzet is dan geoorloofd en geboden. Wel kent Calvijn aan de lagere overheden het recht en ook de plicht toe om het volk te beschermen tegen een vorst, die het volk tiranniek vervolgt ‘religionis causa’, om de godsdienst.
Want lagere overheden zijn krachtens hun ambt van Godswege geroepen hun onderdanen te beschermen en te verdedigen.
Deze gedachten hebben meegewerkt om de Prins van Oranje er toe te brengen zich te verzetten tegen de koning van Spanje, toen deze de calvinistische christenen in de Nederlanden ging vervolgen. Een volgende keer willen we daar aandacht aan schenken.
Opstand, politiek en religie bij Willem van Oranje 1559-1568, een thematische biografie, door Dr. H. Klink. Uitgegeven door Uitgeverij Groen te Heerenveen.