Als preken over de hoofden heengaan
2009-12-04
Had ik nou echt het gevoel dat die preek over mij ging? Nee, dus.- Jaargang 53
- nummer 24
Zou onze predikant het niet wat concreter kunnen maken, zodat we er in het dagelijks leven ook nog wat mee kunnen? De preken gaan zo vaak over punten waar ik helemaal niet mee zit. Zomaar wat gedachten, waar iemand op een zondagmorgen of –middag de kerk mee uit zou kunnen lopen.
De profetie van Maleachi, een boek dat in de tijd advent vaak wordt gelezen en bepreekt, bevat een handreiking met behulp waarvan preken concreter kunnen worden.
Tijd van crisis
Maleachi spreekt woorden van God in de eerste helft van de vijfde eeuw voor Christus. Het is in allerlei opzichten een tijd van crisis. De stroom teruggekeerde ballingen èn een grote droogte en sprinkhanen (3:11) zorgen voor een economische recessie, met extreem lage lonen en een marginale plek voor wezen, weduwen en buitenlanders (3:5). Ook geestelijk gezien zijn er tal van vragen. Van Haggaï’s prachtige woorden - ‘Volken zullen hun schatten naar de tempel komen brengen en de HEER zal zorgen voor vrede en voorspoed’ (2:6-9) – komt niet veel uit. De volken komen niet iets brengen, maar iets halen. Omdat de HEER ver weg lijkt, neemt de onverschilligheid toe. Priesters offeren kreupele en zieke dieren in de weer herbouwde tempel, de tienden worden niet meer afgedragen, gemengde huwelijken zijn schering en inslag en tovenaars kunnen hun gang gaan. Het hart gaat steeds minder naar de HEER uit, het onderscheid met de heidenen vervaagt meer en meer.
Minipreekjes
In deze situatie spreekt de HEER woorden bij monde van Maleachi (1:1). In een verrassende vorm! Het boek bevat namelijk zes dialogen. Alle zes zijn ze op dezelfde manier gestructureerd: een inleiding van de HEER; één of meerder tegenwerpingen van het volk; een antwoord van de HEER. Je zou de dialogen ‘minipreekjes’ kunnen noemen. Toespraken die de hoorders zullen hebben geraakt. Waarom? Omdat de HEER hun vragen kent, benoemt en er op ingaat. Het gaat om vragen als: Waaruit blijkt dat U ons lief had en lief hebt? Waarom neemt de HEER onze offers niet aan? Hoezo moeten we ons bekeren? Het kan niet anders of zij die Maleachi hoorden preken hebben zich aangesproken gevoeld. Deze preek gaat over mij! Willen preken vandaag ‘landen’ zullen predikanten de vragen van hun hoorders moeten kennen en die in hun preken verwerken. Maar hoe doe je dat concreet?
De preek is boodschap
Wat opvalt bij Maleachi is dat zijn woord wel echt toespraak is, met een duidelijke boodschap van God aan zijn volk. Een boodschap waarin zonde wordt aangewezen, opgeroepen wordt tot bekering en duidelijke aanwijzingen worden gegeven. Niet de hoorder bepaalt wat de boodschap is, maar de Zender.
Bij het voorbereiden van een preek probeer ik altijd om via een duidelijk formuleerde boodschap het hart van de gemeenteleden te zoeken. Ik stel me vragen als: ‘Waarom houd ik deze preek? Wat wil ik dat er bij de hoorder gebeurt?’
Wanneer ik omgekeerd preken van anderen beluister of lees, stel ik me de vragen als: ‘Wat is de boodschap van deze preek? Wat is het verlangen van de predikant naar mij, zijn hoorder?’.
Het valt me op dat het antwoord maar zelden meteen helder is. Analyse van preken van Nederlands Gereformeerde predikanten leert, dat onze predikanten zich ook nauwelijks inspannen om een thema te formuleren.
Inspanning gevraagd
Maar ook als er wel een boodschap is geformuleerd en helder is wat het doel van de preek is, is het de vraag hoe je zo kunt preken dat die boodschap ook landt in de harten van de luisteraars. Een collega hoorde ik in dit verband eens opmerken: ‘Daar ga ik niet over, dat is het werk van de Heilige Geest. Daarom span ik me ook niet in om concrete toepassingen te bedenken. Gods Woord keert niet ledig weer’. De kern van deze opmerking beaam ik, want als de Heilige Geest bij zowel de predikant als de gemeente niet actief zou zijn, ja dan was preken een zinloze zaak. En toch wordt er van de predikant gevraagd zich maximaal in te spannen de hoorder te bereiken. Want God zelf spant zich daar immers maximaal voor in. In Maleachi articuleert Hij zelf de vragen die in de harten leven en gaat Hij concreet in op de ‘ja-maars’ van de hoorders. Nogmaals, hoe doe je dat concreet?
Vragen boven tafel!
God is alwetend en kent zelfs al ‘van verre onze gedachten en is met al onze wegen volkomen vertrouwd’ (Psalm 139). Maar hoe komt een predikant, die immers klein en beperkt is, aan de weet welke vragen er in de harten van zijn of haar gemeenteleden leven? Dat vraagt zowel actie van de predikant als actie van de gemeente.
Een prediker, die bij de preekvoorbereiding een boodschap heeft geformuleerd, doet er goed aan vervolgens naar zijn eigen hart te luisteren, want hij maakt deel uit van dezelfde, kerkelijke cultuur als zijn hoorder. Behulpzaam hierbij zijn vragen als: Wat roept deze boodschap van God voor gevoelens, vragen en gedachten in mij wakker? Wat in mij verzet zich daartegen? Vragen die niet zelden opgeroepen worden door het moderne levensgevoel. Verder kan het lezen van hedendaagse romans, het beluisteren van talkshows en het bekijken van films de gevoeligheid van het traceren van vragen die in de gemeente leven bevorderen. Van groot belang is ook de wisselwerking tussen pastoraat en prediking. Via bezoeken leert de herder zijn schapen kennen. Sommigen gaan zover dat zij in een studieverlof voor een maatschappelijke stage kiezen of gewoon eens een dag met een gemeentelid meelopen: een dag in de vrachtauto, op kantoor of in een zorgcentrum bijvoorbeeld. Anderen krijgen, wanneer zij hun computer aanzetten een foto van telkens een ander gemeentelid op hun screensaver. De gedachte daarbij is: voor deze mensen maak ik mijn preek.
Om de vragen die in de harten van de gemeenteleden leven op het spoor te komen, heeft de predikant aan de andere kant ook de gemeente zelf nodig. Via rapportages moet hij, zij gevoed worden door ouderlingen, diakenen en pastoraal werkers. Ook een preekvoorbereidingsgroep biedt mogelijkheden. En waarom zou je je vragen, gedachten of gevoelens niet naar je voorganger kunnen mailen? Waarom zou je als Bijbelkring niet je predikant eens uitnodigen? etc.
Kansen met kerst
De richting die Maleachi ons wijst, lijkt me ook van belang als het gaat om wat wel missionaire prediking wordt genoemd. Want de vragen van gelovigen zijn vaak ook de vragen van ‘niet-gelovigen’ en ‘zoekers’. Juist in de kerstnacht- en op kerstmorgen neemt het aantal bezoekers dat God niet of niet meer kent toe.
Of kerkgangers te horen krijgen waarnaar zij verlangen is niet de vraag. Het verlangen dat preken over hun eigen leven in het hier en nu gaan, lijkt me wel terecht. Want het gaat om het Woord van onze God. God die mensen, door en dankzij het werk van Zijn Zoon Jezus Christus, met Zich wil verzoenen en hen een nieuw concreet leven met Hem gunt.
Drs. Kees de Groot is part-time predikant van de NGK Zeewolde en docent homiletiek (preekkunde) aan de NGP.