Handelingen als reisgids
2000-02-18
Waarom was er een hele legereenheid nodig om Paulus naar Caesarea te brengen? Wie waren de Samaritanen nu precies?- Jaargang 44
- nummer 4
Met wat voor soort schip is Paulus naar Rome gebracht?
Waarom mocht Paulus als gevangene in Rome zelf een huis huren? Het is maar een greep van de onderwerpen die ter sprake komen in Het begon in Jeruzalem, geschreven door Pieter van Kampen, en met foto's van Pim van der Hoff.
Als verslaggevers maakten ze met zijn tweeën in opdracht van de EO-radio reizen door de landen en langs de plaatsen waar de verhalen uit het boek Handelingen zich hebben afgespeeld. Ter plekke maakten ze reportages die samen goed waren voor 70 (!) radio-uitzendingen.
Het boek is een bijproduct van hun werkzaamheden.
Een bijproduct overigens waar velen nog van kunnen genieten op een moment dat geen mens zich het etherverslag nog herinnert. Want met Het begon in Jeruzalem heb je een schitterend uitgevoerd lees- en, met zijn vele kleurenfoto's, vooral ook kijkboek in handen, dat de gebeurtenissen van het boek Handelingen beschrijft en uitlegt tegen de achtergrond van de omgeving waar ze hebben plaatsgevonden. En dat wordt gedaan op een heel persoonlijke manier doordat de auteurs ook verslag doen van hun bevindingen en ervaringen onderweg.
Reisverslag.....
De auteurs maken je deelgenoot van hun tocht. Je leest over hun irritatie over de kakofonie van talen in de drukke straten van Jeruzalem (tot ze zich realiseren dat de situatie lijkt op die van het Pinksterfeest); over hun teleurstelling als ze Damaskus niet in mogen.
Maar meestal laten ze hun enthousiasme of verwondering blijken over wat ze te zien en te horen krijgen: 'We komen hier allebei erg graag' lezen we als ze bij de Kerk van het Hanengekraai zijnhet huis van Kajafas. Als ze in Athene vol bewondering zijn voor de overblijfselen van tempels en beelden realiseert de schrijver zich hoe anders Paulus tegen al die 'kunstschatten' aankeek.
Pieter van Kampen is een scherp waarnemer, beschrijft goed en zijn verhaal wordt ondersteund door de merendeels prachtige kleurenfoto's van Pim van der Hoff.
...en Bijbelverhaal
Een reisboek dus; ja, maar in dubbele zin. Het beschrijft niet alleen een reis door de landen van Handelingen, maar neemt je ook mee met een tocht door het boek Handelingen zelf. Het verhaal daarvan is onmiskenbaar de kern van het boek. Het 'begint in Jeruzalem' met de Hemelvaart en aan het eind van het boek laat je Paulus, met wie je inmiddels zeer vertrouwd geraakt bent, achter in zijn gehuurde woning in Rome. Je dacht het boek Handelingen wel te kennen, maar telkens word je geconfronteerd met fijne trekjes en leuke bijzonderheden.
Dat heeft te maken met de manier waarop de schrijver de tekst behandelt: de bekende gedeelten schetst hij in grote lijnen, terwijl hij minder bekende gedeelten en stukken waar je altijd overheen gelezen hebt, in de schijnwerper plaatst of van verhelderend commentaar voorziet.
Zo geeft hij de toespraak van Stefanus in hoofdpunten, maar het slot van het 'proces' bespreekt hij uitgebreid in een vergelijking met de veroordeling van Jezus, wat leidt tot een prachtige slotalinea. Hij stelt je de moed van Barnabas scherp voor ogen, als die het opneemt voor Paulus.
Van Barnabas krijg je trouwens een heel mooi beeld en het wordt je duidelijk welke rol Cyprus, zijn geboorte-eiland gespeeld heeft voor de verbreiding van het evangelie.
Leuke details
De schrijver haalt leuke details naar voren, bijvoorbeeld als hij wijst op Hand 14:17 waar Paulus aan onbekeerde heidenen vertelt dat God hun harten overvloed van spijs en vrolijkheid gegeven heeft.
Hij probeert een verklaring te vinden voor de naamsverandering van Saulus in Paulus 1) en laat zien hoe het zelfstandige ondernemerschap van Lydia volledig in overeenstemming is met de positie van vrouwen in Macedonië.
'Ik heb veel volk in deze stad' zegt de Heer in een visioen tegen Paulus in Korinte, terwijl dat volk er nog geen benul van heeft.
Pieter van Kampen wijst erop dat dat woord volk (laos) hetzelfde is als in de Griekse vertaling van het Oude Testament gebruikt wordt voor het volk Israël en welke consequenties dat heeft. En zo is er veel.
Schitterend is de kernachtige analyse van het advocatenverweer van Tertullianus en Paulus'een zwaargewicht in debatteren - ontkrachting van dat verweer.
Natuurlijk wist je dat de Heer Petrus en Cornelius afzonderlijk op hun ontmoeting voorbereidde, maar wat wordt de synchronisatie hier helder gemaakt! 'We kunnen met reden spreken van nauwgezette en gedetailleerde goddelijke orkestratie van gebeurtenissen en mensenlevens'(80).
Moeilijke zaken als de naar ons idee strenge straffen van Ananias en Saffira en de tegenstrijdige manier waarop met de profetieën omgegaan wordt op Paulus reis naar Jeruzalem krijgen uitvoerig aandacht.
Doorkijkjes
Met verwijzingen naar andere bijbelgedeelten levert de schrijver mooie doorkijkjes. Bij de marteldood van Jacobus herinnert hij aan het gesprek dat volgt op de vraag van diezelfde Jacobus of hij en zijn broer rechts en links van Jezus mogen zitten in zijn heerlijkheid. Jezus' reactie, dat ze de beker zullen drinken die Hij drinkt, is haast een letterlijke verwijzing naar de dood die ze zouden sterven.
En zo is er zo veel meer. Je komt prachtig lakonieke commentaren tegen: Als Petrus door de engel bevrijd is uit de gevangenis en de deur van de gemeente voor zijn neus gesloten blijft, lezen we: 'Het was minder moeilijk een zwaarbewaakte gevangenis uit te komen dan in een bidstond van angstige medegelovigen binnen te dringen !'. Zo nu en dan trekt de auteur je het verhaal in. Bijvoorbeeld naar aanleiding van het gebed in Hand 4:29 waarin de discipelen als belangrijkste maar één ding van de Here vragen, namelijk vrijmoedigheid.
Wat zouden wij als christenen als belangrijkste aan God vragen?
Vrijmoedigheid blijkt dan ook nog het kernwoord van de tekst te zijn.
Achtergrondinformatie
Los van het reisverslag en het handelingenverhaal staan verspreid door het hele boek losse 'artikeltjes'.
Het zijn paragrafen met achtergrondinformatie.
Ze geven geografische bijzonderheden (over het huis van Kajafas, Antiochië, de burcht Antonia) of historische (de familie Herodes, het Romeinese burgerrecht, reizen in de eerste eeuw); ze behandelen bijbelse onderwerpen (het vasten, de Heilige Geest in het Oude en Nieuwe Testament, profetie) of taalkundige (Aramees, Beeldgebruik uit de sport bij Paulus), en vele, vele meer. Die stukjes zijn - heel herkenbaarin vette letter afgedrukt op een gekleurde ondergrond.
Ook verder is de typografie functioneel: het reisverslag is met zijn cursieve lettertype goed herkenbaar tegenover het doorlopende handelingenverhaal.
In de brede marge zijn gedeelten van de N.B.G. tekst afgedrukt.
Onzorgvuldig
Naast de vele waardering heb ik ook enige kritiek.
Die geldt niet zo zeer de inhoud als wel de afwerking van het geheel.
Waarom is er niet zorgvuldiger gecorrigeerd? Een paar keer is een woord vergeten, een enkele keer is een woord op een grove manier fout gespeld. Twee keer wordt verteld (pag.
59 en 60) dat de diakenen ook evangelist waren. En het is niet het enige. 2), 3) Het is een smet op een overigens prachtig boek.
Het is zeer vlot geschreven, haast op journalistieke manier. Je leest het achter elkaar door, want je blijft nieuwsgierig naar wat de auteur nog meer te vertellen heeft over de dingen die je globaal wel weet; zeker bij het laatste deelPaulus als gevangene in Palestina en op weg naar Rome - had ik die ervaring.
Een bijbelstudieboek waar je niet echt voor hoeft te gaan zitten.
Als je het uit hebt, heb je het gevoel heel vertrouwd te zijn geworden met Paulus en zijn tijdgenoten uit de eerste christengemeenten.
Je hebt ze in hun eigen omgeving ontmoet.
Een verrijkend en stichtend boek.
*) N.a.v. Pieter van Kampen en Pim van der Hoff, Het begon in Jeruzalem. Uitg. Buijten en Schipperheijn, Amsterdam 1999, Prijs: geb. f 49,50
1) Van Kampen oppert de mogelijkheid dat Saulus zijn naam veranderde om Sergius Paulus. Prof dr. L.W.G. Scholten gaf tijdens een geschiedenisles een andere verklaring: Paulus was klein van stuk - de inwoners van Lystra zagen hem naast Barnabas voor Hermes aan. Joden dachten bij het horen van de naam Saulus onmiddellijk aan koning Saul, die 'een hoofd boven al het volk uitstak' (1 Sam 10:23) . Mogelijk wekte zijn naam de lachlust op. De naam Paulus (de kleine) paste beter bij zijn gestalte. Ook in ander psychologisch opzicht zou hij voor die naam gekozen kunnen hebben. Zie 1 Timotheus 1:15.
2) Het is niet het enige. Op pag 133 is sprake van het NO, waar het m.i. het NW moet zijn - het gaat om de ligging van Troas.
De ruïne bij Caesarea wordt nu eens een viaduct genoemd en dan weer een aquaduct. Een merkwaardige incongruentie kom je tegen op bladzij 137. De vrouw met de waarzeggende geest uit Filippi wordt volgens Pieter van Kampen bestraft omdat zij spreekt van een weg en niet van de weg, maar in de ernaast afgedrukte N.B.G. tekst staat wel degelijk de weg.
3) Geen fout, maar een onjuistheid is wat de schrijver vermeldt op pag. 110. Hij citeert daar in een lemma over de godin Afrodite de dichtregels van Jacques Perk: Ik ben geboren uit zonnegloren / en een zucht van de ziedende zee. Perk heeft het echter niet over de godin van de liefde, maar laat Iris, de regenboog aan het woord. Overigens is het gedicht een vertaling van The Cloud van Shelley en heeft het niet de uitbundigheid van de liefde, maar de eenzaamheid als thema.