Een betogende novelle en een afwisselende verhalenbundel
1999-03-05
Zoals we de laatste jaren gewend zijn, verschijnen er ter gelegenheid van de boekenweek twee geschenkboekjes: de ’officiële’, neutrale van de CPNB, dat is de club van uitgevers en boekhandelaren en een christelijke, als actieboek aangeduid.- Jaargang 43
- nummer 5
Het zijn dit jaar respectievelijk De Erfenis van Connie Palmen en de verhalenbundel Een steenworp afstand en andere verhalen gekozen door Hans Werkman en Dirk Zwart.
Ze verschijnen in grote oplagen want zijn bestemd voor een groot publiek, maar of ze daar geschikt voor zijn?
We besteden aan beide aandacht.
Eerst aan De Erfenis „Lezen, nadenken en schrijven” zegt de populaire schrijfster Lotte Inden, de hoofdfiguur, en met die uitspraak geeft ze aan hoe haar romans tot stand komen. Ze is tot de conclusie gekomen dat echte originaliteit nauwelijks bestaat: over de grote thema’s is alles al eerder geschreven. Het enige wat je als schrijver kunt doen is het lezen en onthouden, erover nadenken en dan vervolgens je gedachten op papier zetten. Mensen verbeelden zich alleen maar dat ze alles zelf bedacht hebben.
Onverwachte combinaties maken, dat is de enig mogelijke vorm van originaliteit die er nog is. Alle gedachten en ideeën die Lotte bij anderen gevonden heeft en die passen bij haar thema’s, heeft ze ondergebracht in een systeem waarin trefwoorden verwijzen naar de losse aantekeningen, documenten en vindplaatsen in de boeken. Alle samen vormen ze haar archief dat zich op de zolderverdieping van haar grachtenhuis bevindt.
Mede-schrijver
Als Lotte te horen krijgt dat ze aan een ongeneeslijke spierziekte lijdt, neemt ze voor 24 uur per dag Max Petzler in dienst, een dertigjarige neerlandicus.
Aanvankelijk is hij haar verzorger en secretaris; later, als de ziekte verergert, neemt hij ook de verpleging op zich. Hij kookt voor haar, is haar chauffeur, maar wat ze vooral van hem wil, is dat hij haar archief gaat beheren, haar ’erfelijk materiaal’, zoals ze het noemt, toegankelijk zal houden. Van haar lézer moet hij haar mede-schrijver worden en na haar dood de schrijftaak volledig overnemen, want haar laatste boek met haar laatste waarheden mòet voltooid en uitgegeven worden.
Hun samenwerking groeit uit tot een soort liefdesrelatie aan het eind van Lottes leven. „Ik wacht op je in het boek” zijn haar laatste woorden. Die avond duikt Max „in het erfelijk materiaal om haar weer te ontmoeten”.
Sterke persoonlijkheid
Lotte is een zeer sterke persoonlijkheid, zelfbewust, autonoom: ze maakt zelf uit wat goed en kwaad is in de liefde of in haar werk. Rampspoed aanvaardt ze als rampspoed; ze past zich er bij aan. Maar ze is heel liefdevol tegenover haar familie en anderen.
Dat blijkt als Max via het trefwoord familie bij Lottes geschreven herinneringen aan haar broers en ouders terechtkomt en hij uit de brieven van haar kinderlijk gelovige, katholieke moeder de band van de andere kant leert kennen.
Met het karakter van Max heb ik meer moeite. Je komt trouwens erg weinig over zijn innerlijk te weten, terwijl hij toch de verteller is van het verhaal.1 Via hem leren we Lotte kennen! Hij laat zich door haar commanderen en heeft erg weinig inzicht in zijn eigen gevoelens. Zijn bewondering voor Lotte is enorm; zijn onzekerheid wel erg groot. Maar de manier waarop hij met haar omgaat is aandoenlijk.
Schrijfproces
Via De erfenis krijg je een kijkje in de keuken van de romanschrijver, dat wil zeggen in die van Connie Palmen, want achter de verzonnen schrijfster gaat de echte schuil; het is háár kijk op het schrijfproces die we hier gepresenteerd krijgen. Die wordt helder als Lotte haar documentatiesysteem uitlegt en met Max de inhoud en thematiek van haar laatste boek doorneemt.
Lottes ideeën over oorspronkelijkheid heb ik aan het begin al genoemd; ze illustreert die nog met de ontstaansgeschiedenis van dat boek: Zowel De erfenis als het boek dat ze aan het schrijven zijn, is doortrokken van de gedachte dat er niets nieuws onder de zon is.
Het boek dat „een geschiedenis zal worden van de twintigste eeuw; dat zal laten zien wat er allemaal bij je kan binnendringen en je kan beïnvloeden.” (26).
Te weinig verhaal
Ik heb nooit veel affiniteit gevoeld met de boeken van Connie Palmen. Van zowel haar debuut De wetten als van het laatste gedeelte van De vriendschap vind ik dat ze te veel filosofie en ideeën bevatten en te weinig verhaal zijn. Veel lezers zijn het daar kennelijk niet mee eens: haar boeken halen hoge oplagecijfers. De uitgever durfde van haar derde roman I.M.(over haar relatie met Ischa Meijer ) zelfs een eerste druk van 100.000 exemplaren aan. Dat laatste boek vond ik overigens wel weer zeer leesbaar.
Rijen bekende schrijvers
En De erfenis? Het gegeven: de relatie Lotte – Max is boeiend. Veel ideeën en gedachten van Lotte zijn mooi. Wat ze zegt over rouw bijvoorbeeld of over de dood 2, de vergelijking van de paradijsvogel en het prieelvogelmannetje. Maar ook hier staat tegenover veel geleerdheid weinig verhaal. Rijen internationaal bekende schrijvers komen langs met citaten uit hun werk. En passant geeft Lotte een uitgebreid negatief oordeel over De cultuur van het narcisme van Lasch en schenkt ze aandacht aan de psychologie van de seriemoordenaar.
Vanuit persoonlijke belangstelling heb ik De erfenis met interesse gelezen, maar of de novelle in deze vorm het grote publiek aanspreekt waarvoor het bedoeld is, betwijfel ik.
Christelijk alternatief
Hans Werkman en Dirk Zwart hebben acht verhalen bijeengezocht voor het bundeltje Een steenworp afstand en andere verhalen, het ’christelijke’ geschenk van dit jaar. Ze hebben de verhalen geselecteerd uit oude jaargangen van Woordwerk en Bloknoot, twee christelijke literaire tijdschriften, waarvan ze respectievelijk redacteur waren.3 Het is een bonte verzameling geworden, heel afwisselend. De redacteuren hebben volgens de flap gezocht naar verhalen, die „zowel literair verantwoord zijn als toegankelijk”.
Dat laatste is ze zeker gelukt; je kunt erover twisten of alle verhalen aan het eerste criterium voldoen.
’Impliciet christelijk
Als je aan de hand van deze bundel wilt uitmaken wat christelijke literatuur is – je kan het acht keer proberen – heb je het niet gemakkelijk. De redacteuren zelf zeggen in hun ’vooraf’ dat het verhalen zijn „van auteurs die in een christelijk literair tijdschrift publiceerden”.
U hoeft in elk geval niet bang te zijn voor overdreven bekeringsgeschiedenissen of verhalen vol opgelegde vroomheid. De bundel gaat over gewone mensen, van wie een aantal christen is; dat laatste blijkt meestal uit hun manier van leven.
Soms heel impliciet, uit niet meer dan titels van de boeken die ze lezen. Veel duidelijker, maar volstrekt echt komt het naar voren in het verhaal Hofnar van Hans Werkman, waarin de 12-jarige Jetze onder het bijbellezen wegdroomt en naar wegen zoekt om uit de moeilijkheden te komen, in zijn gebeden daarvoor, zijn naar-de-kerk-gaan.
Hofnar
Met Hofnar ben ik meteen aangeland bij een van de betere verhalen, zo niet de beste. De al genoemde Jetze vraagt bij verschillende bedrijven ’reclame’ aan, wat hem een aantal mooie spullen oplevert.
De Hofnar-sigarenfabrieken zien hem voor een handelaar aan en sturen hem een grote verzameling etalagemateriaal.
Het verhaal beschrijft de angst van Jetze voor het bezoek van de vertegenwoordiger dat natuurlijk zal volgen, zijn plannetjes om aan de ontmoeting te ontkomen, enz. Heel herkenbaar en echt. Alles in het verhaal staat op zijn plaats en telkens duikt de grijnzende kop met de roodgroene kap van de hofnar op aan wie het verhaal zijn titel ontleent. Heel humoristisch.
Betrokkenheid
Een heel goed verhaal vind ik ook Farooq van Ronald Westerbeek. Een westerse journalist bezoekt Kasjmir om reportages te maken van het verzet van de moslim-inwoners tegen de onderdrukking van het hindoeïstische Indiase leger. Hij raakt erg betrokken bij de verzetsstrijders en ervaart zijn machteloosheid als hij hen interviewt en met de slachtoffers van het leger geconfronteerd wordt. Farooq is een moslimjongen met wie de journalist vriendschap sluit; prachtig zijn hun gesprekken over het geloof en de manier waarop Farooq de journalist in zijn christen-zijn accepteert. De ingewikkelde omstandigheden worden in het boeiende verhaal heel helder gemaakt. Indrukwekkend.
Zondeval
Leuk is ook het verhaal Paradijs van Dingeman van der Stoep. De schrijver drijft op een vriendelijke manier de spot met de vooroordelen die het gevolg zijn van de kerkelijke verdeeldheid.
In het verhaal dat zich afspeelt in een treincoupé herhaalt zich de zondeval bij twee kleuters die bij hun vaders op schoot naar het paradijs van het landschap zitten te kijken waar ze doorheen rijden. En dat alles in een verhaal van drie bladzijden!
Van de andere verhalen noem ik nog Het oog van de naald van Hans Bavinck. Het is goed geschreven, heeft een aardige plot, maar daarvoor gebruikt de schrijver een hoofdpersoon voor wie het geloof zo weinig zaak van het hart is en zo enkel buitenkant, dat het verhaal volstrekt karikaturaal wordt. Maar misschien was dat Bavincks bedoeling.
Aantrekkelijk
Al met al een bundel met genoeg boeiende verhalen om voor velen aantrekkelijk te zijn, zonder dat dat ten koste van de kwaliteit is gegaan. Een leuk boekje. Een steenworp afstand is niet gratis.4 Van 10 maart tot 10 april kunt u het voor ƒ 3,95 krijgen bij de christelijke boekhandel (en de meeste andere). Daarna kost het ƒ 12,50.
Noten
1. Hoe reageert zijn omgeving op zijn nieuwe ’baan’? Hij is intelligent en geestig, maar erg afhankelijk van zijn pleegmoeder-vriendin Margaretha. Wat gaat er in hem om?
2. Na de dood van Lottes vroegere geliefde leefde ze een dubbelleven: het leven met de afwezige en het leven dat doorging. Ik zou liever leven in zijn wereld dan in de mijne die doorging.
3. Ze zitten nu beiden in de redactie van Liter, het blad waarin Woordwerk en Bloknoot opgegaan zijn. Voor geïnteresseerden is Liter zeer aan te bevelen! Uitgever: Boekencentrum te Zoetermeer
4. Het heet dan ook niet geschenk, maar aktieboek. Het is een uitgave van Boekencentrum te Zoetermeer in samenwerking met het Christelijk Lektuur Kontakt en het Christelijk Literair Overleg.
Overigens is mijn ervaring dat het op dezelfde manier ten geschenke gegeven wordt als de officiële boekenweekuitgave.