Kolonialisme?
1998-04-17
De vraag is mij nog steeds blijven benauwen: waarom gaat (meestal) altijd alles verkeerd in Afrika? Er zijn al zoveel antwoorden gegeven. Aanvankelijk geloofde ik dat het een historisch bedrijfsongeval was. De zogenaamde Bantoe-stammen die de meerderheid van het sub-Sahara continent uitmaken, trokken steeds verder het Zuiden in, weg van waar de dingen in de wereld gebeurden rond de Middellandse Zee, en raakten volledig geïsoleerd door de steeds barser wordende barrière van de Sahara. Maar het klopt niet, zo ontdekte ik later.- Jaargang 42
- nummer 8
AI vanaf Salomo's tijd - en misschien wel eerder - was er een steeds intenser groeiend contact tussen de Arabische wereld van het Midden Oosten en Oost-Afrika. Sinds onheuglijke tijden vind je Aziatische handelsnederzettingen van Somalië tot Mozambique, maar het heeft Afrika geen impulsen kunnen geven. Het kolonialisme dan? Wie een boek gelezen heeft als The Scramble for Africa - 1876-1912 van Thomas Pakenham (1991) kijkt met andere ogen naar zijn eigen Europese verleden. Dat waren wij dus vanhet Westen met onze drie C's (Christianity, Commerce, Culture). Stil, zegt Amos, het is niet om er de naam des Heren bij te noemen. En het is inderdaad waar dat de Westerse Staten zoals op het Berlijns Congres willekeurig hun verdeellijntjes trokken op de kaart van het Afrikaans continent zonder soms zelfs te beseffen dat dezelfde etnische eenheden aan beide kanten van de lijntjes terechtkwamen. Met alle nare gevolgen tot vandaag een volle eeuw later. Maar de vraag was of dat eertijdse, schuldige kolonialisme de schuld draagt voor het echec van vandaag in Afrika.
Tot laat in de zeventiger jaren was het onder invloed van Marxistische geschiedenisbeschouwing bon ton om uitsluitend naar het kolonialisme te kijken met economische ogen en dan vanuit de invalshoek van Westers kapitalisme dat overal naar afzetmarkten zocht. Exploitatie zou dan de enige drijfveer zijn geweest. Maar daarvan is men nu wel teruggekomen.
Er speelden na het midden van de negentiende eeuw ook heel andere motieven. Vandaag wordt in heel wat literatuur - zover mij bekend - de legitieme vraag gesteld: wat zou er van Afrika terechtgekomen zijn zonder het trauma van koloniale overheersing. Dan komen er vele redenen naar boven om aan te nemen dat de meerderheid van de onderontwikkelde samenlevingen van toen niet in staat zou zijn geweest en/of dikwijls niet gewillig was om met het Westen mee te ontwikkelen zonder koloniale sturing. In tegenstelling tot het Oosten met zijn van oudsher efficiënte en gesofistikeerde politieke eenheden en economische structuren, ontbrak in het Afrika van Onder-Sahara de bekwaamheid om autonoom als moderne nationale staten op te treden, om Westerse technologie als basis voor economische en sociale ontwikkeling te aanvaarden. Wordt dikwijls terecht gezegd dat de meeste van de nieuwe Afrika-staten van vandaag te klein zijn in grootte, bevolking en grondstoffen om als effectieve politieke en economische eenheden te kunnen optreden, dan moet men bedenken dat zij allemaal veel groter en gecentraliseerder zijn dan welke inheemse "staat" ook maar van de vóór-koloniale tijd. En het woordje 'staat' heeft dan zijn aanhalingstekens wel nodig. Veelal kende Afrika alleen maar losse etnische groepen zonder vaste grenzen en structuren.
Zonder Europese overheersing zoutheoretisch - de meerderheid waarschijnlijk gebleven zijn wat ze waren.
Maar zo'n primitieve stamgroep zou zonder begeleiding de invloed van de boze moderne wereld die niet buiten te houden was, niet hebben kunnen overleven. Je zou de koloniale overheersers van Afrika wrede katalysators naar de moderne tijd hebben kunnen noemen. Een niet onbekende kenner van het kolonialismeOK Fieldhouse van Cambridgenoemde het het minste van twee kwaden (the lesser of two evils).