Helende gerechtigheid
2000-05-26
Met interesse las ik het artikel van ds. J.D. Smit over collectieve schuldbelijdenis en nieuw begin in Opbouw nr 6 van 17 maart jl. De vraag hoe er verzoening tot stand kan komen tussen rassen, volken en groepen is actueel vandaag.- Jaargang 44
- nummer 11
Terecht wijst ds Smit erop dat in het verzoeningsproces de publieke schuldbelijdenis door representatieve leiders van de schuldige partij een centrale rol speelt. In de publieke schuldbelijdenis gaat het om "een 'zich afkeren' van de zonden van de vaderen met de bedoeling om zich toe te wenden naar een andere manier van leven." Maar wat ik toch mis in het artikel van Smit is de betekenis van de genoegdoening door de schuldigen betaald aan de slachtoffers in het proces van publieke verzoening.
Hij meent dat dat maar beperkt ter zake is en hoogstens een symbolische waarde bezit. Op dit punt zou ik iets nader in willen gaan.
Van hoeveel belang de genoegdoening is in het publieke verzoeningsproces kan blijken uit de onenigheid tussen de joodse gemeenschap in ons land en de Amsterdamse beurs.
De beurs van Amsterdam heeft gedurende de oorlogsjaren zwaar geprofiteerd van de ondergang van het joodse bedrijfsleven.
In het kader van goede verhoudingen met de joodse gemeenschap heeft de beurs aangeboden acht miljoen gulden aan de gemeenschap uit te betalen ter genoegdoening van het ondergane leed van de joodse leden van de beurs. Dit zuiver symbolische bedrag werd verontwaardigd van de hand gewezen; de joodse gemeenschap eist daarentegen vijfhonderd miljoen gulden. Nu gaat het me niet om de hoogte van de bedragen; het punt is dat genoegdoening in het verzoeningsproces wel degelijk een belangrijke rol speelt.
Geschonden gerechtigheid
Wat niet vergeten moet worden is dat in conflicten tussen rassen, volken en groepen de publieke gerechtigheid geschonden wordt. Wat de Joden in de oorlog aangedaan werd, of Nederlanders in de Japanse concentratiekampen, of Bosnische moslims door Servische christenen, of de Tutsi's door de Hutu's in Rwanda, of de zwarte bevolking in Zuid-Afrika door de blanke minderheid, heeft een publiek karakter. Het wordt als een misdaad gezien, een misdaad tegen de mensheid.
Waar misdaad is, is straf. Straf dient de gemeenschap. Het beschermt haar tegen de misdadiger. Natuurlijk zijn er meer redenen om misdaad te straffen. Maar misdaad schendt vooral toch het publieke rechtsgevoel.
De rechtsbalans is doorgeslagen en dient te worden recht gezet.
Schuld dient vereffend te worden. Schuld kan beleden worden, ook collectief.
Maar daarmee is ze nog niet vereffend en de wereld uit. En al kan ze niet echt vereffend worden als in het geval van de Joden, toch zal er proportioneel gestraft dienen te worden. Daarom is er ook een tribunaal voor oorlogsmisdadigers in Den Haag. Maar daarom behoort er ook genoegdoening betaald te worden waar het publieke rechtsgevoel geschonden werd. Niet omdat geld alle leed verzacht, want dat doet het niet. Niet omdat misdaad niet betaalt, want dat doet het vaak wel. Nee, genoegdoening is de daad bij het woord voegen. Er blijkt uit dat de schuldbelijdenis serieus gemeend is en niet maar een gebaar om de politieke lucht te klaren.
De slachtoffers hebben er recht op te zien dat de belijdenis werkelijk gemeend is. Anders is er geen kans op herstelde verhoudingen; men voelt zich genomen door de daders van geweld en ongerechtigheid. Ze komen er toch maar makkelijk van af - de Japanners, de Duitsers, de blanken of wie ook maar. En het blijkt keer op keer, waar de genoegdoening uitblijft, vindt de verzoening niet echt plaats. We zien het in Zuid-Afrika, waar wel amnestie breed wordt uitgemeten, maar waar genoegdoening aan de slachtoffers van de Apartheid achterwege blijft. Verder is de hoogte van de genoegdoening een zaak van onderhandeling, waarin de belangen van de slachtoffers zwaarder horen te wegen dan die van de daders van ongerechtigheid.
Helende gerechtigheid
Genoegdoening functioneert in het kader van helende gerechtigheid. Ik ontleen de term aan Michael Lapsky, een anglicaanse priester die beide handen verloor als gevolg van een briefbom, die de zuidafrikaanse geheime dienst hem toestuurde. Hij staat aan het hoofd van een instituut dat zich bezig houdt met de genezing van herinneringen.
Mensen houden als gevolg van publiek geweld en conflict de meest afschuwelijke herinneringen over, die hen letterlijk ziek maken en voor het leven ongeschikt. Hij ontdekte dat in het proces van heling, wat verzoening met de vijand insluit, de genoegdoening terdege een belangrijke rol speelt. De slachtoffers eisen genoegdoening niet uit wraak, want daar gaat geen genezende kracht vanuit. Genoegdoening functioneert in het proces van genezing van de herinneringen en zo van verzoening met de tegenstanders.
Geen wrekende maar helende gerechtigheid.
De relatie tussen rassen, volken en groepen dient genezen te worden, wil er van een gemeenschappelijke toekomst sprake kunnen zijn. En dan zal toch de collectieve schuldbelijdenis niet kunnen volstaan met woor-
den, maar zal ze ook in daden moeten worden omgezet. Dan is er kans dat het geschonden publieke rechtsgevoel hersteld wordt. Hoe ontoereikend herstelbetalingen en geldelijke compensaties ook blijven, ze hebben een wezenlijke functie in het verzoeningproces. We mogen ons daar niet symbolisch vanaf maken. Dat is al te goedkoop.
Tenslotte...
Ik heb de indruk dat er maatschappelijk meer oog komt voor de werkelijkheid van het geschonden publieke rechtsgevoel. Het zou me niet verbazen als de problemen rondom genoegdoening toenemende aandacht zullen ontvangen in collectieve verzoeningsprocessen. Als gevolg hiervan zou het wel eens kunnen gebeuren dat de klassieke verzoeningsleer, waarin genoegdoening een belangrijke rol speelt, opnieuw aandacht krijgt.
Barmhartigheid zonder gerechtigheid zou wel eens op onbegrip kunnen gaan stuiten. Is de modernste verzoeningsleer al weer uit de tijd?