Thema met variaties
2000-05-26
In de branding van de emoties.- Jaargang 44
- nummer 11
Onder deze titel organiseerde het Gereformeerd Maatschappelijk Verbond (GMV) een congres om samen na te denken over hulpverlening aan stervenden.
Voor dat doel verscheen een boekje, waarin een negental werkers in de gezondheidszorg probeert een doorkijk te geven van de praktijk en van de wijze waarop zij in aanraking komen met de vragen rond sterven. Zorgverlening aan stervenden en zorg rondom sterven heeft bijzondere aspecten; niet alleen wat betreft ethische discussies, zoals over euthanasie, maar ook gewoon in ‘praktisch’ opzicht. Door middel van een interview of een scriptie is geprobeerd ‘herkenbare portretten neer te zetten’, zodat zorgwerkers zien dat zij niet alleen staan voor hun werk, op hun plaats in de maatschappij.
En in hun geloof!
En dat anderen mee kunnen denken.
Aan mij was de eer een voordracht te houden over de emoties die een werker in de gezondheidszorg heeft als hij omgaat met stervenden, met hun ‘omgeving’, en niet in de laatste plaats: wat gebeurt er met jezelf!
In de branding van de emoties!
Op gevaar af dat het lijkt een muzikale oefening te zijn, gaf ik na een introductie van het thema een ‘fuga’, daarna wat vingeroefeningen.
En een postludium.
Eigenlijk meer een slotakkoord, in grote terts.
Ad Majoram Gloriam Dei.
Introductie
Ieder zijn eigen lied Onze kleinzoon gaat weer naar de basisschool. Daar is een schoolwerkplan, en een schoolbegeleidingsdienst, en nog veel meer.
Ruim vijftig jaar geleden bracht ik ook voor het eerst een bezoek aan een school :dat heette toen "Bewaarschool", dat wil zeggen dat daar op je gepast werd. Er was geen schoolwerkplan en dergelijke.
Wat we daar deden weet ik eigenlijk niet meer: voornamelijk knippen en plakken, en vouwen, en een zandbak. We hadden wel twee juffen: een voor het intellectuele deel (plakken en knippen), de ander was voor de "persoonlijk hygiëne".
Op die school heb ik wel geleerd dat drie maal drie negen is. Of liever nehegen.
En het slot van het liedje was dan: ieder zingt zijn eigen lied. En als je naam dan genoemd werd mocht je een liedje zingen.
Je eigen lied.
En dat gebeurt ook in die syllabus van het GMV: ieder zong zijn eigen lied, als verpleegkundige, of als bejaardenverzorgster, of als pijndeskundige, of als predikant. Indrukwekkende verhalen. En alles cirkelt om het thema: Mijn handen, Zijn zorg.
1. Fuga Hoe ga je om met je emoties rondom sterven?
Ik heb gemerkt, dat een eenvoudige vraag heel wat los kan maken! Een vraag: wil je wat zeggen over emoties rondom sterven! Dat riep emoties op bij mijzelf. Is er dan toch veel niet verwerkt, zoals de voorzitter van het congres suggereerde?
Om mijzelf aan u voor te stellen: ruim 32,5 jaar was ik huisarts in Kampen.
Sinds ruim een jaar ben ik verbonden aan de polikliniek van het Gereformeerd Psychiatrisch Ziekenhuis-Zwolle. In die twee en dertig en een half jaar heb ik veel zien veranderen. Denkt u maar aan de medische ethiek: eerder een boekwerkje, stevig gebonden, nu
door de KNMG als losbladig systeem uitgereikt! Maar één ding is niet veranderd:
Mensen sterven
Acuut. Of na een lange lijdensweg.
Door een ziekte, of door suïcide. Vlak voor/na de geboorte, of oud en der dagen zat, of worstelend met de vraag: waarom nu al?
En als huisarts sta je daar dan. Je staat er midden in.
In de emoties.
Het eerste sterfgeval dat ik mij herinner was als student, co-assistent interne geneeskunde.
Intensive-care was er nog niet. Als student had je toe te zien of het infuus goed liep bij een ernstige zieke. Een infuus met aramine, waarop de bloeddruk reageerde als een auto op het gaspedaal. De hele nacht, bij toerbeurt, de bloeddruk regelen.
En opeens begon die man te zingen, doodziek, met al die infusen, met kracht uit dat magere lijf.
"Hijgend hert….der jacht ontkomen…dan mijn ziel verlangt naar God….mijn ziel dorst naar de Heer….zal ik nader tot u komen......". En op dat moment rukte hij de infusen eruit, en de bloeddruk daalde tot nul.
Naar ik meen zijn de infusen weer haastig ingebracht.
Wel weet ik nog dat we die nacht heel wat hebben af-gediscussieerd als senior-co’s!!
Het laatste sterfgeval waarbij ik betrokken was betrof een patiënt met een slopende ziekte. Een ziekte die aanleiding zou geven tot verstikking, een ademhalingsverlamming, bij vol bewustzijn. De legale vraag van de familie: moet dat? We kennen uw standpunt, maar dat willen we niet, stikken!
Kunt u een protocol maken, misschien samen met uw collega’s? En in onze waarneemgroep heb ik die vraag voorgelegd.
En dat gaf een hele discussie in de groep, met bijna huilende collegae, die herbeleefden hoe zij met soortgelijke vragen waren omgegaan. En hoe zeer wij er ons van bewust waren dat je niet om die vraag heen kunt.
En dat de tegenhanger van Pro-Life niet is "rotzooi maar aan!!!"
Een andere huisarts Roel Sikkema, huisarts in Zwolle, schreef recent in het Nederlands Dagblad: "Als praktiserend huisarts weet je hoe moeilijk de afwegingen zijn die soms gemaakt moeten worden.
Hoe de beroepsgroep wikt en weegt om tot een behandelings-strategie te komen. Je weet hoe gewetensvol dat gebeurt, hoeveel energie ons dat allen kost. Als besloten wordt tot euthanasie, dan gebeurt dat uit humane motieven, uit liefde voor de patiënt, uit ultiem mededogen……..
ook kan ik me een slagveldsituatie voorstellen, van een zwaargewonde kameraad, het lichaam geheel open, schreeuwend om de dood…….in zeer uitzonderlijke situaties zul je wel moeten, waarschijnlijk……..
Ik heb regelmatig zorgen over mijn handelswijze als huisarts. Ben ik wel een goede arts, als ik een patient euthanasie weiger en probeer hem warm te maken om te sterven via natuurlijke weg, of abstinentie?……"
Bidprentjes
Een paar bidprentjes van
mensen uit mijn praktijk die ik zag sterven heb ik bewaard. Om dat ze veel indruk maakten?
Een patiënt, Rooms Katholiek, een broeder in het geloof (!), stierf voorzien van de laatste H.
Sacramenten: "……Hij was gehecht aan het aardse leven…….vier keer heeft hij met succes daarvoor gevochten…….
daarom kon hij intens genieten van elke dag die God hem schonk……Zijn rotsvast vertrouwen in de Heer, en zijn geloof in het hiernamaals maakten dat hij niet bang was voor de dood….dat zal ons troosten….
Wij weten dat hij mag rusten en zal delen in de eeuwige vreugde van zijn Heer….."
Een broeder.
De ander was "protestant".
"..Het is net twee jaar geleden dat de eerste tekenen van ziekte zich openbaarden. De moeilijkste jaren zijn ook de gelukkigste geweest…..Met diepe bewondering mocht je getuige zijn, hoe de onheilsberichten werden aanvaard………Ze wist dat ze moest sterven en heeft het aanvaard……Ze was niet gelovig. Dat heeft ze meteen duidelijk gemaakt: "Ik ben atheïste, dan weet u meteen waar u aan toe bent!"
Zij liet zich door haar dominee begraven.
Met beiden heb ik heel wat meegemaakt, aan hun sterfbed. Toch een wereld van verschil!
Een rotsvast vertrouwen…..
Ik ben atheïste……
Pastorale zorg en emoties
Toen mij gevraagd werd om iets te zeggen over pastorale zorg en over emoties die je als hulpverlener aan een sterfbed hebt dacht ik: Kom ik ga wat boeken (her)lezen, van Buskes, en van al die anderen die mij geholpen hebben. Dat heb ik niet gedaan.
Toch wil ik u een boek aanbevelen- " Stervensbegeleiding-
practische adviezen voor hulpverleners"
Daaruit citeer ik: "Omgaan met stervenden vereist grote emotionele en psychische spankracht.
Ook de begeleider wordt geraakt tot in de fundamenten van zijn existentie.
Hij moet zien staande te blijven, zicht te krijgen en het vol te houden. Niet door de moeilijkheden te ontlopen, maar door ze te overwinnen De medicus, en ook andere hulpverleners kunnen hier in langzaam groeien: door een goede opleiding, door eigen ervaring, door overleg met anderen, maar vooral door te handelen vanuit het gezonde verstand en vanuit het hart….." blz. 10.
Handelen vanuit het hart Vanuit het hart. Wij geloven.
Onze enige troost in leven en in sterven En in onze (beroeps-)houding moet gelden: ik schaam me niet voor het evangelie. Het is goed dat aan collegae en patiënten te laten weten, en te laten merken, dat je het eigendom bent van Jezus Christus! Dat biedt het voordeel dat zij weten uit welke grondhouding je denkt. En het geeft je gelegenheid je telkens weer af te vragen: Handel en denk ik in overeenstemming met wat de Grote Heelmeester van mij vraagt?
In een nascholingbijeenkomst voor huisartsen liet een deelnemer met behulp van een videoopname zien hoe hij had gehandeld in een geval van euthanasie. Zeer gedetailleerd. Live opgenomen.
In de discussie meldde ik dat ik gewoon was in een sterfhuis, of in een slechtnieuws-
gesprek, de opmerking te maken: "Bereid uw huis".
Zoals u weet werd dit tegen Hiskia gezegd: maak grote schoonmaak.
In je relaties, met je financiën.
Met de Here. Bezin je over je geloof.
Hebt u ook niet de ervaring dat in een sterfhuis de relaties op kunnen bloeien? Als er zo’n grote dreiging in huis komt….bereid uw huis… En het biedt gelegenheid om over de bijbel te praten.
En over leven na dit leven.
Geloven.
Hebt u zich wel eens gerealiseerd dat de Israëlieten 40 jaar met de beenderen van Jozef door de woestijn hebben rondgelopen, omdat Jozef vast vertrouwde….
op het Beloofde Land?
Belijden met je handen
Wij geloven met het hart, en wij belijden met de mond……Ik denk dat in de zorg geldt: Wij geloven met het hart, en wij belijden met onze handen.
Je moet laten zien, wat je gelooft. In het sterfhuis.
Je moet laten zien dat je bereid bent offers te brengen, die uitstijgen boven de beroepshouding.
Offers in tijd. In psychische energie. In nabijheid.
Geloven, ook "als kwaad goede mensen treft".
Aangeven dat je ook niet op alle vragen antwoorden weet, maar dat je bereid bent mee te denken, mee te praten. Mee te zwijgen.….! Aanreiken dat dit leven niet alles is.
Dat er een vervolg komt.
Vertrouwen, op beloften, en op een vast verbond.
En dat blijkt, zelfs uit de receptuur. Royaal omgaan met pijnbestrijding, met al die bijwerkingen, van ademdepressie en eventueel verslaving. Je naaste liefhebben als jezelf, ook in een stervenssituatie: Hoe zou ik willen dat men met mij omgaat, met mijn pijn, mijn eenzaamheid, mijn depressie.
Misschien moet je gereed zijn met het besef dat jezelf ook sterfelijk bent.
En dat besef niet alleen rationeel, maar vooral emotioneel.
Er zijn van die gezangen die we op school leerden, maar die ik nooit heb meegezongen. Die gezangen van "….angstig doodszweet", en van "…..neem goed en bloed ons af…"
In een sterfhuis zijn veel verzoekingen!
En dus veel emoties. Er is verdriet. Wanhoop. Er zijn schuldgevoelens. Er is het gevoel van het onherroepelijke, een naderend afscheid voor altijd. En daarnaast het vaak opbloeien van relaties, het verinnigen van de gesprekken.
Omdat er niets meer overblijft, alleen de naakte existentie.
Nabijheid
En hoe ga je daar dan mee om?
Nabijheid, met behoud van distantie.
Dat zegt de vaktaal. Maar kan dat met zoveel emotionele en psychische druk?
Als helper zul je ook rouwen.
En je hebt emoties, angst, opstand, ongeloof, misschien gedeprimeerdheid.
Je hebt je twijfels aan je behandelbeleid, je onzekerheid. Moet de behandeling geintensiveerd?
Moet ze gestaakt?
Moet je behandelen tot de dood er op volgt?
Ik denk aan Jacob. Hij strekte zijn benen, zonder infuus, zonder zuurstof, zonder antibioticum, zonder….
Rondom sterven zijn ook anderen betrokken. De patiënt, met zijn angst, geloofsvertwijfeling, zijn afscheid moeten nemen, de eenzaamheid, de pijn.
Daarnaast de familie, met hun angst, verdriet, rouw, en eenzaamheid En dan jezelf.
Geconfronteerd met je eigen sterfelijkheid.
Misschien de opluchting dat het tot een "goed"
einde is gebracht.
Mogelijk schuldgevoel (doctors-delay), je moeheid, de zinloosheid….
Het leven is gegeven
In een interview in het ND van 10 9 99 met prof. Dr.
M.J.Lieburg het volgende: "Een hoogleraar vertelde eens over ouders met een pasgeboren baby die in een couveuse in leven werd gehouden. De levenskansen waren gering. De artsen boden aan de stekker er uit te halen, maar gaven de raad er eerst eens met de dominee over te praten.
Deze schrok geweldig, en riep: "dat kan helemaal niet, het leven is van God gegeven".
De artsen vroegen toen de predikant eens mee te nemen en in het ziekenhuis over het besluit te praten. Hij komt daar, ziet misschien voor het eerst in zijn leven een couveuse, en staart naar dat kindje dat onder de draden zit.
Hij heeft niets gezegd, heeft zich omgedraaid, en is weggelopen. Uit totale verlegenheid met de situatie…".
2. Overdracht
Misschien komt dat ook wel door de overdrachtsituatie, waarbij je een rol toebedeeld krijgt die niet in overeenstemming is met je beroepsuitoefening.
In een interview in de Kamper krant ter gelegenheid van mijn vertrek als huisarts noteerde de journalist uit mijn mond: "….verloskunde was heel leuk, maar ook heel zwaar. Ik heb ongeveer tweeduizend bevallingen meegemaakt, soms twee in een nacht. En dan zat je de volgende morgen weer achter je bureau…… De laatste jaren maakte stervensbegeleiding de meeste indruk. Je bent dan een soort zoon, of een broer voor het gezin.
Er is vertrouwen. Je kunt mensen op een goede weg zetten. In zo’n situatie kun je veel voor mensen doen"
Het mooiste compliment dat ik kreeg was van een jonge man uit mijn praktijk.
Hij had mij in dat interview herkend! Zijn moeder was vlak daarvoor overleden!!!
Overdracht. Als je het onderkent kun je het heel positief gebruiken. Mag je het ook gebruiken.
3. Vingeroefeningen
Hoe ga je om met emoties rondom het sterven?
1. Schaam je niet voor het evangelie
2. Onderken je emoties, en aanvaard ze.
3. Bij negatieve gevoelens: weeg af, zijn de gevoelens terecht of onterecht?
4. Spreek over je emoties met een vertrouweling.
Zeer goede herinnering heb ik zelf aan gesprekken met predikanten en collega-artsen
5. Misschien is in dit verband supervisie noodzakelijk.
Ook voor (huis)artsen?
En voor predikanten?
6. "Doe je best, en de rest wordt je vergeven".
M.Luther 7. Steun geven non-verbaal is vaak belangrijker dan verbale steun.
Spreken is zilver….
8. Aandacht voor de niethuilers.
Kinderen.
9. Overdrachtsituaties moet je onderkennen en positief gebruiken.
10. Durf het aan iemand uit te laten huilen. Durf gewoon maar aanwezigte zijn.
11. Jezus weende.
12. Bereid uw huis.
13. Durf het aan te voelen en te merken dat er veel is wat je niet begrijpt.
Verbale troost is vaak goedkoop. En verkeerd!
14. Kom beloften na. "Ik kom nog wel eens langs…".
15. Besef dat in een sterfhuis feilloos wordt geregistreerd.
Zowel verbale als non-verbale communicatie.
4. Postludium
In die syllabus zingt ieder zijn eigen lied. Op hetzelfde thema: Mijn handen, Zijn zorg.
Met een variant op een gedichtje van Hans Bouma wil ik daar wat kritiek op uit oefenen.
Het blijkt steeds meer dat we elkaar nodig hebben, nog veel meer dan vroeger, toen alles zo duidelijk leek.
Ook in de medische ethiek Dat is wel zeker: We hebben elkaar nodig.
Hans Bouma zegt over een pasgeborene: Dat God zijn vader is Een hele zorg minder, ij het ook een hele zorg meer! Daarop parafraserend zou je kunnen zeggen: Dat God onze Vader is (in de hulp aan stervenden) Een hele zorg minder, Maar ook een hele zorg meer.
Daarom zou ik als titel de voorkeur geven aan: Onze handen, Zijn zorg.
Literatuur
Zorgverklaring Stichting MAJA Rotterdam Stervensbegeleiding Praktische adviezen voor hulpverleners H.L. Aller et al Bunge 1990 Eerst geloven dan zien A.S.Ekelmans-van Klaveren, Wytse Benedictus 1976 Mijn handen, Zijn zorg GMV Postbus 547 8000 AM Zwolle