'Encyclopaedie der heilige Godgeleerdheid'
2000-12-22
1. Abraham Kuyper- Jaargang 44
- nummer 26
Een uit drie dikke boekdelen bestaand standaardwerk van A.Kuyper droeg de boven dit artikeltje staande titel.
Hij publiceerde de eerste druk in 1893 en de tweede in 1908.
Vooroorlogse academici die Kuyper niet welgezind waren vanwege de oprichting van de VU en vanwege de Doleantie merkten vaak smalend op dat dit het enige boek van Kuypers talrijke publicaties was dat een echt wetenschappelijk karakter had. Dat was niet helemaal terecht, maar dat laat ik rusten.
Intussen werd duidelijk dat in de eerste helft van de vorige eeuw in ons land nog twee andere bekende boeken over hetzelfde onderwerp in omloop waren. Het oudste was van J.I. Doedes met de titel ‘Encyclopedie der christelijke theologie’, 1876, tweede dr. 1883, en kort na de tweede wereldoorlog verscheen van Prof. J. Severijn van de Gereformeerde Bond zijn ‘Encyclopaedie der theologische wetenschap en inleiding tot het theologisch denken’ 1948. Daarna is het in Nederland vrij stil geworden op het gebied van deze wetenschap.
De wetenschappelijke ‘zelfbezinning’ van de theologie werd steeds meer beperkt tot een populair geschreven ‘inleiding’ tot de theologie voor aanstaande studenten, of tot het eerste hoofdstuk in een leerboek voor dogmatiek.
Bavinck zag wat dieper en besteedde aan de encyclopedie grotendeels het eerst boekdeel van zijn vierdelige dogmatiek. Ook herinner ik mij uit mijn studententijd dat K.Schilder op het eerste college encyclopedie opmerkte dat hij het een onverstandige gewoonte vond encyclopedie te doceren aan het begin van de theologische studie in plaats van aan het eind. Daarvoor was dit vak eigenlijk te moeilijk.
2. Het nut van een ‘encyclopedie van de theologie’
Een van de eerste vragen die elk van de genoemde boeken behandelt, is die naar de aard van de wetenschap die men ‘encyclopedie’ noemt. Een vraag dus van wetenschappelijke zelfbezinning. Vooral Severijn gaat al vanaf de eerste bladzij op de vuist met Kuyper over het karakter van dit vak. Kuyper kwam er onomwonden voor uit: ‘encyclopaedie van de theologie’ is een filosofisch vak, en geen theologie. Het gaat van begin tot eind over theologie, maar dat is zelf nog geen theologie. Aldus ook het in de laatste decennia gangbare inzicht van allerlei belangrijke Duitse studies over wat men daar tegenwoordig noemt Fundamentaltheologie’, over de fundamenten van de theologie dus. Daarmee is tevens de problematiek gegeven inzake de aard van de theologie als wetenschap.
Theologie zelf is wat anders. Zij handelt over wat Gods Woord ons openbaart en ons leert over diverse onderdelen van ons geloof, over wat de kerk is, hoe die georganiseerd moet zijn, wat de belijdenis is en inhoudt, en dergelijke. Maar wie over theologie als wetenschap spreekt, praat over een menselijk denkproduct, over een bepaalde wetenschap, wat haar aard en taak is, over haar methoden, over de onderwerpen waarover zij wel of niet moet handelen, en inderdaad ook over wat haar verschillende subdisciplines zijn, haar ‘theologische vakken’. Daar zegt de Schrift (in directe zin) niets over, maar dat is een onderwerp uit o.a. de filosofische wetenschapsleer.
Het gaat mij nu niet om de kritiek van Severijn op Kuyper, ook niet om de vele oneffenheden in Kuypers opvattingen.
We leven nu in een andere tijd, en sinds het optreden van de reformatorische wijsbegeerte is er een ander licht gaan schijnen op de genoemde kwesties, ook op de verhouding tussen theologie en filosofie.
We kunnen in onze tijd beter inzien dan een eeuw geleden dat zowel Kuyper als Bavinck nog vrijwel geheel vast zaten in het scholastieke schema van ‘geloof en kennis’, als onderdeel van een dualistische levensbeschouwing met haar denkschema van ‘natuur en genade’.
3. Een nieuwe aanloop
Het moet m.i. opvallend genoemd worden, dat de genoemde christelijke wijsbegeerte na ongeveer 2/3 eeuw, nog steeds geen nieuwe ‘encyclopedie van de theologie’ heeft opgeleverd.
Wel is er in de laatste decennia een indrukwekkende aanloop genomen om dit vak weer tot leven te brengen.
Vooral in Roomskatholieke en in Lutherse theologenkringen in Duitsland zijn veler ogen open gegaan voor het belang van dit vak ‘Fundamentaltheologie’.
Ook zijn er van orthodox-christelijke (min of meer gereformeerde) zijde wel een flink aantal artikelen en enkele boeken of boekjes in binnenen buitenland verschenen over fragmenten of bepaalde onderwerpen uit deze wetenschap.
Echter, een systematisch opgezette ‘theologische encyclopedie’ vanuit reformatorisch denken ter zake, ontbreekt nog. Het eerste deel van de theologische dissertatie van Prof. Ouweneel maakte weer een fors begin hiermee, onder de titel ‘A Critical Analysis of the External and Internal Prolegomena of Systematic Theology’, 1993. En de dogmatiek van Gordon J.Spykman Reformational Theology. A New Paradigm for Doing Dogmatics 1992 geeft een voorbeeld van een handboek voor dogmatiek, dat in een verheugende mate geïnspireerd is door encyclopedische inzichten die ontleend zijn aan de genoemde reformatorische filosofie.
Beide studies zijn echter overwegend gericht op de dogmatiek of ‘systematische theologie’. En ook in andere opzichten zijn ze nog niet gericht op een volwaardige ‘prolegomena’ van de gehele theologie.
4. E-mail gesprekskring
Enige jaren geleden, tijdens mijn werk (1995-1998) aan het Geref. Seminarie te Amersfoort, besloot ik een poging te ondernemen zelf een ‘encyclopedie van de theologie’ te ontwerpen. Die is in middels grotendeels klaar. Maar alvorens tot een definitieve versie en afronding te komen zou ik het op prijs stellen met geestverwante theologen of theologisch geïnteresseerde niettheologen, over deze stof te corresponderen.
Een uitstekend middel daartoe zou zijn een e-mail gesprekskring te vormen.
Gedurende ruim een jaar was ik betrokken bij een door br. Scheele uit Schiedam opgerichte en administratief beheerde e-mailkring over de reformatorische wijsbegeerte. Het hoofdonderwerp was de filosofie van H.Dooyeweerd. Deze kring is met dit onderwerp nu bijna klaar. Dat geeft mij naar ik hoop de tijdsruimte om, als er belangstelling voor is, een soortgelijke kring te beginnen over ‘encyclopedie’, die ik zelf bij voorkeur noem de ‘Vakfilosofie van de theologie’.
Wellicht mag ik bij dezen vragen of zij die hierbij geïnteresseerd zijn, zich alvast willen melden. Als er dan zo’n kring komt is het mijn bedoeling in december a.s. het eerste hoofdstuk op e-mail te zetten en vervolgens elke maand het volgende hoofdstuk. In totaal bijna 20 hoofdstukken van wisselende grootte, maar steeds tussen de ongeveer 10 en 25 pagina’s (A-4 tjes).
Om misverstanden te voorkomen merk ik dus nogmaals op dat deze stof geen eigenlijke theologie is, maar wel gaat elk hoofdstuk over theologie, is positief daarop gericht en neemt het daaruit zijn voorbeelden. Dus ook zeker geen ‘stichtelijke lectuur’, geen levensbeschouwelijke meditatie, geen preekstof, geen kerkbodelectuur, hoe belangrijk en zelfs primair onmisbaar die alle ook mogen zijn. ‘Encyclopedie’ is een vak dat de wetenschappelijke fundamenten en methoden van de theologie bespreekt, en dat toepast op de diverse theologische vakken.
In een e-mail bespreking zoals ik die mij voorstel, hoeft men uiteraard niet (of niet alleen) te reageren op mijn inbreng, maar dat kan ook op die van andere kringleden. Ook is men welkom als alleen maar waarnemer of als zelden actief bijdragend, al is de kring daarmee niet direct verrijkt.
Het e-mail adres van br. Scheele is ascheele@euronet.nl en dat van Prof. Troost: troos004@wxs.nl.